मंगळवार, 27 ऑक्टोबर 2026
(फोटो सौजन्य-AI एआय)
महाराष्ट्रात हळदी-कुंकू म्हटलं की स्त्रियांची भेट, गप्पा, औक्षण आणि अगदी स्नेहाचा सोहळा डोळ्यांसमोर येतो. पण या परंपरेला सामाजिक एकतेची जोड देणारी एक ऐतिहासिक अशी घटना पुण्यात 150 वर्षांपूर्वी घडली होती. 1873 मध्ये तब्बल 5,000 महिला एका सार्वजनिक हळदी-कुंकू समारंभासाठी एकत्र आल्या होत्या. त्या काळातील सामाजिक परिस्थिती लक्षात घेतली, तर या कार्यक्रमाचं महत्त्व आणखी वाढतं.
1873 मध्ये नेमकं काय घडलं?
25 एप्रिल 1873 रोजी, चैत्र वद्य त्रयोदशीला, पुणे येथील सदाशिव पेठेतील नवा विष्णू मंदिरात हा ऐतिहासिक सोहळा पार पडला. पुणे सार्वजनिक सभेचे नेते गणेश वासुदेव जोशी, ज्यांना ‘सार्वजनिक काका’ म्हणून ओळखलं जातं, यांच्या पुढाकाराने आणि ‘स्त्री विचारवती सभे’च्या माध्यमातून या कार्यक्रमाचं आयोजन करण्यात आलं होतं. या सोहळ्याला सुमारे 5,000 महिला उपस्थित होत्या. विशेष म्हणजे, विविध जातींतल्या महिलांना एकाच सार्वजनिक कार्यक्रमात सहभागी करून घेण्याचा हा महत्त्वाचा प्रयत्न होता.
सामाजिक एकतेचा संदेश देणारा उपक्रम
आज हळदी-कुंकू हा महिलांच्या भेटीगाठींचा आणि स्नेह वाढवण्याचा परिचित भाग आहे. पण 19व्या शतकात महिलांना सार्वजनिक स्तरावर एकत्र आणणं ही साधी गोष्ट नव्हती. अशा पार्श्वभूमीवर सर्व जातींतील महिलांसाठी आयोजित केलेला हा सोहळा सामाजिक सुधारणेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा मानला जातो. उपलब्ध ऐतिहासिक वृत्तांतांनुसार, या कार्यक्रमासाठी सुमारे 100 रुपये खर्च आला होता.
150 वर्षांनंतर त्याच ठिकाणी ऐतिहासिक स्मरण
या घटनेला 150 वर्षे पूर्ण झाल्यानिमित्त 2023 मध्ये नवा विष्णू मंदिरात पुन्हा सार्वजनिक हळदी-कुंकू समारंभ आयोजित करण्यात आला. इतिहास प्रेमी मंडळ आणि पुणे सार्वजनिक सभा यांच्या पुढाकाराने झालेल्या या कार्यक्रमात स्वच्छता कामगार, भटके-विमुक्त समाज, देवदासी समुदाय आणि तृतीयपंथी समुदायातील महिलांना निमंत्रित करून सन्मानित करण्यात आलं. उपस्थित महिलांना संसारोपयोगी वस्तूंच्या भेटीही देण्यात आल्या.
हळदी-कुंकू परंपरेचा वेगळा ऐतिहासिक पैलू
या घटनेतून हळदी-कुंकू केवळ धार्मिक किंवा सांस्कृतिक कार्यक्रम नसून महिलांना एकत्र आणण्यासाठी आणि सामाजिक सलोखा वाढवण्यासाठीही माध्यम ठरू शकतं, हे दिसून येतं. पुण्यातील 1873 चा हा सोहळा महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासातील महत्त्वाचा अध्याय आहे. त्यामुळे आजच्या काळातही या घटनेची आठवण करून देणं म्हणजे परंपरेसोबतच समता आणि एकतेचा संदेश जपणं होय.
💡 Frequently Asked Questions
प्रश्न 1: पुण्यातील पहिला सार्वजनिक हळदी-कुंकू सोहळा कधी झाला?
उत्तर: हा सोहळा 25 एप्रिल 1873 रोजी, चैत्र वद्य त्रयोदशीला, पुण्यातील सदाशिव पेठेतील नवा विष्णू मंदिरात झाला होता.
प्रश्न 2: 1873 मधील सार्वजनिक हळदी-कुंकू सोहळ्याचा पुढाकार कोणी घेतला होता?
उत्तर: पुणे सार्वजनिक सभेचे नेते गणेश वासुदेव जोशी, म्हणजेच सार्वजनिक काका, यांनी स्त्री विचारवती सभेच्या माध्यमातून या कार्यक्रमासाठी पुढाकार घेतला होता.
प्रश्न 3: या ऐतिहासिक सोहळ्याची 150 वर्षांनंतर पुन्हा आठवण कशी साजरी करण्यात आली?
उत्तर: 2023 मध्ये इतिहास प्रेमी मंडळ आणि पुणे सार्वजनिक सभा यांच्या पुढाकाराने नवा विष्णू मंदिरात सार्वजनिक हळदी-कुंकू आयोजित करण्यात आलं. या कार्यक्रमात विविध उपेक्षित समुदायांतील महिलांना निमंत्रित करून सन्मानित करण्यात आलं.
