शनिवार, 17 ऑक्टोबर 2026
(फोटो सौजन्य: Pinterest)
भारतीय संस्कृतीत पितरांची तृप्ती व मोक्षप्राप्तीसाठी पिंडदानाला अत्यंत पवित्र मानले गेले आहे. हे फक्त धार्मिक अनुष्ठान नसून श्राद्ध व तर्पण यांसारख्या परंपरेचा अविभाज्य भाग आहे, जी पिढ्यान् पिढ्या चालत आलेली आहे. धर्मग्रंथांमध्ये पिंडदानासाठी अनेक पवित्र स्थळांचा उल्लेख आढळतो, मात्र त्यामधील सर्वोच्च स्थान गया ला प्राप्त झाले आहे.
असे सांगितले जाते की, भगवान श्रीराम स्वतः येथे येऊन आपल्या पिता महाराज दशरथ यांचे पिंडदान केले होते. त्यानंतरपासून गया हे पिंडदानासाठी प्रमुख तीर्थस्थान मानले जाते. आजही दरवर्षी लाखो भाविक येथे येऊन आपल्या पितरांसाठी पिंडदान करतात.
गया तीर्थाचे महत्त्व
गरुड पुराण, विष्णु पुराण तसेच वायुपुराण या ग्रंथांमध्ये गया हे पिंडदानासाठी सर्वश्रेष्ठ तीर्थस्थान असल्याचे स्पष्ट केले आहे. मान्यता अशी आहे की गया क्षेत्रातील प्रत्येक ठिकाण पवित्र मानले गेले आहे. येथे पिंडदान केल्याने पितर प्रसन्न होतात व आपल्या वंशजांना आशीर्वाद देतात.
येथील फल्गु नदी, विष्णुपाद मंदिर व अक्षयवट वृक्ष हे पिंडदानाचे प्रमुख केंद्र मानले जातात. प्राचीन काळी येथे ३६५ वेदिका होत्या; आज मात्र त्यांची संख्या कमी होऊन सुमारे ५० इतकी राहिली आहे.
श्रीरामांनी दशरथांचे पिंडदान येथेच केले
पुराणकथेनुसार भगवान श्रीराम आपल्या बंधूंनीसह गया येथे आले व त्यांनी पित्याच्या आत्मशांतीसाठी पिंडदान केले. त्या वेळेपासून असा विश्वास आहे की गया येथे केलेले पिंडदान पितरांना मोक्षप्राप्ती घडवते. पिंडदानाच्या वेळी उच्चारला जाणारा संकल्प मंत्र आहे –
“गयायां दत्तमक्षय्यमस्तु”, अर्थात येथे केलेले पिंडदान अक्षय आहे.
अन्य पवित्र स्थळे
गया व्यतिरिक्तही भारतात अनेक ठिकाणे पिंडदानासाठी महत्त्वाची मानली गेली आहेत –
पिंडदानाचा कालावधी व महत्त्व
पितृपक्षाच्या काळात, म्हणजे भाद्रपद पौर्णिमेपासून आश्विन अमावास्येपर्यंतचे सोळा दिवस, पिंडदानाला विशेष महत्त्व आहे. तथापि, गया येथे वर्षभर पिंडदान करण्याची प्रथा आहे व येथे कालमर्यादा लागू होत नाही. धार्मिक श्रद्धेनुसार पिंडदानाने पितृदोष नष्ट होतो, पितरांच्या आत्म्याला शांती मिळते आणि वंशजांच्या जीवनात सुख-समृद्धी नांदते. अशा रीतीने पिंडदान ही केवळ एक धार्मिक कृती नसून, ती कुटुंबातील पिढ्यान्पिढ्यांच्या कल्याणाशी निगडित एक आध्यात्मिक परंपरा आहे.
जगातील रहस्यमयी बेट जिथे जाताच लोक होतात गायब; इथे आहे जलपरींचे वास्तव
गयामध्ये मुख्य विधी कोणते केले जातात?
प्राथमिक विधी म्हणजे पिंडदान आणि श्राद्ध, जे मृत पूर्वजांच्या आत्म्यांना सन्मान आणि मदत करण्यासाठी अर्पण केले जातात.
गायवाल पुजाऱ्याची भूमिका काय असते?
गायवाल पुजारी संपूर्ण प्रक्रियेचे मार्गदर्शन करतात, विधी करतात आणि कोणत्या पवित्र स्थळांना क्रमाने भेट द्यायची याबद्दल सूचना देतात.
