किशोरवयीन मुलींमध्ये HPV लसीकरण वाढवणे अत्यावश्यक; गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगाचा धोका टाळण्याची मोठी संधी

किशोरवयात दिलेले HPV लसीकरण या प्रक्रियेला थांबवण्यात अत्यंत प्रभावी ठरते. ही लस शरीरात मजबूत अँटीबॉडीज तयार करते, ज्यामुळे व्हायरस पेशींमध्ये प्रवेश करू शकत नाही.

गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग (Cervical Cancer) हा सर्वात जास्त टाळता येण्याजोग्या कर्करोगांपैकी एक असला, तरीही भारतासारख्या निम्न आणि मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये त्याचे प्रमाण अजूनही चिंताजनक आहे. या कर्करोगाचे प्रमुख कारण म्हणजे उच्च-जोखमीच्या प्रकारच्या ह्युमन पॅपिलोमा व्हायरस (HPV) चा दीर्घकालीन संसर्ग. डॉ. आशा दलाल, संचालक – प्रसूती व स्त्रीरोग विभाग, Sir H. N. Reliance Foundation Hospital, यांनी याबद्दल सविस्तर माहिती दिली आहे. (फोटो सौजन्य – istock)

मासिक पाळी वेळेवर येत नाही? मग आजीबाईच्या बटव्यातील ‘या’ पदार्थांचे सेवन केल्यास पाळीच्या चक्रात कधीच होणार नाही बदल

आजाराची प्रगती आणि लसीकरणाची भूमिका

HPV पासून गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगापर्यंतचा प्रवास हा अनेक टप्प्यांतून होणारी प्रक्रिया आहे. जेव्हा उच्च-जोखमीचे HPV प्रकार (विशेषतः 16 आणि 18) गर्भाशयाच्या पेशींमध्ये दीर्घकाळ टिकून राहतात, तेव्हा ते त्यांच्या जनुकीय घटकांना पेशींमध्ये समाविष्ट करतात. यामुळे E6 आणि E7 नावाचे ऑनकोप्रोटीन्स तयार होतात, जे शरीरातील महत्त्वाच्या ट्यूमर-सप्रेसर प्रोटीन्स (p53 आणि pRb) निष्क्रिय करतात. परिणामी पेशींची वाढ नियंत्रणाबाहेर जाते आणि त्या डिस्प्लेशिया (CIN) च्या टप्प्यांतून पुढे जाऊन कर्करोगात रूपांतरित होतात.

वैद्यकीयदृष्ट्या, HPV संसर्ग बहुतेक वेळा लैंगिक क्रियाकलाप सुरू झाल्यानंतर लवकर होतो. अनेक वेळा शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती हा संसर्ग दूर करते, पण काही वेळा तो दीर्घकाळ टिकून राहतो आणि CIN मध्ये रूपांतर होतो. काही वर्षांपासून ते दशकांपर्यंत हा बदल हळूहळू कर्करोगात परिवर्तित होऊ शकतो, जर वेळेवर निदान आणि उपचार झाले नाहीत.

किशोरवयात दिलेले HPV लसीकरण या प्रक्रियेला थांबवण्यात अत्यंत प्रभावी ठरते. ही लस शरीरात मजबूत अँटीबॉडीज तयार करते, ज्यामुळे व्हायरस पेशींमध्ये प्रवेश करू शकत नाही. व्हायरसच्या संपर्कापूर्वी दिल्यास, ही लस 90% पेक्षा जास्त प्रभावी ठरते.

उशिरा किंवा चुकलेले लसीकरणाचे धोके

लसीकरण उशिरा केल्यास किंवा चुकल्यास, किशोरवयीन मुली HPV संसर्गाच्या जोखमीस सामोऱ्या जातात, ज्यामुळे भविष्यात कर्करोगाचा धोका वाढतो. ही लस प्रतिबंधात्मक (prophylactic) असल्यामुळे ती आधी झालेला संसर्ग बरा करू शकत नाही. त्यामुळे उशिरा लस घेतल्यास संसर्ग होण्याची शक्यता वाढते. यामुळे गर्भाशयाच्या मुखाचा, गुदमार्गाचा आणि घशाचा कर्करोग तसेच जननेंद्रियावरील वॉर्ट्स होण्याचा धोका वाढतो.

लसीकरणासाठी योग्य वय: 9 ते 14 वर्षे

हे वय दोन कारणांसाठी सर्वोत्तम मानले जाते:

उच्च रोगप्रतिकारक प्रतिसाद: लहान वयात शरीर जास्त प्रमाणात अँटीबॉडीज तयार करते. त्यामुळे 15 वर्षांखालील मुलींना फक्त दोन डोस पुरेसे असतात. या वयात लस दिल्यास शरीर आधीच तयार राहते.

वय वाढल्यावर लसीचा फायदा कमी होत नाही, पण तिचा उपयोग “पूर्ण संरक्षण” ऐवजी “आंशिक संरक्षण” असा होतो, कारण त्या वेळेपर्यंत काही HPV प्रकारांचा संपर्क झालेला असण्याची शक्यता वाढते. 26 वर्षांपर्यंत (आणि काही वेळा त्यापुढेही) लसीकरण फायदेशीर ठरू शकते, पण त्याची प्रभावीता कमी असू शकते.

अतिरिक्त प्रतिबंधात्मक उपाय आणि अद्ययावत स्क्रीनिंग मार्गदर्शक तत्त्वे (2026)

लस घेतलेल्या महिलांसाठीही स्क्रीनिंग आवश्यक आहे.

वय 21–29: दर 3 वर्षांनी Pap टेस्ट करणे आवश्यक. या वयात HPV टेस्ट टाळली जाते कारण शरीर स्वतःच संसर्ग दूर करू शकते.
वय 30–65: दर 5 वर्षांनी प्राथमिक HPV टेस्ट करणे योग्य.
2026 पासून महिलांना स्वतः नमुना गोळा करण्याची (self-collection) सुविधा उपलब्ध झाली आहे, जी तितकीच प्रभावी मानली जाते.

जीवनशैली आणि वर्तनात्मक उपाय:

धूम्रपान टाळा: तंबाखू शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती कमी करते आणि पेशींना हानी पोहोचवते.
सुरक्षित लैंगिक व्यवहार: कंडोम 100% संरक्षण देत नसले तरी संसर्गाचा धोका कमी करतात.
संतुलित आहार: व्हिटॅमिन A, C, E आणि फोलेटयुक्त आहार DNA दुरुस्तीस मदत करतो.
रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत ठेवा: पुरेशी झोप आणि ताणतणाव कमी ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

स्मार्टफोनच्या व्यसनाने चिमुकल्यांच्या मेंदूवर होतोय गंभीर परिणाम, संशोधनात खुलासा; या वयोगटातील मुलं सर्वात जास्त असुरक्षित

सुरुवातीची लक्षणे ओळखणे

कर्करोगाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात लक्षणे नसतात, पण खालील बाबींकडे लक्ष द्यावे:
मासिक पाळीच्या मध्ये रक्तस्त्राव
लैंगिक संबंधानंतर रक्तस्त्राव
सतत असामान्य स्त्राव