रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
LPG संकटावर आयआयटी मुंबईचा 'मास्टरस्ट्रोक'! सुक्या पाने, कचऱ्यापासून बनवले स्वयंपाकाचे इंधन
सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, हे तंत्रज्ञान म्हणजे “कचऱ्यापासून ऊर्जा” निर्माण करण्याचा एक मार्ग आहे. कॅम्पसमध्ये पडणारी सुकी पाने, फांद्या, लाकडाची लहान तुकडे आणि गवत यांचे प्रथम लहान गोळ्यांमध्ये (पेलेट्स) रूपांतर केले जाते.
या गोळ्या नंतर बायोमास गॅसिफायर नावाच्या एका विशेष मशीनमध्ये टाकल्या जातात. त्या थेट जाळल्या जात नाहीत, तर एका विशेष प्रक्रियेद्वारे त्यांचे वायू आणि वाफेत रूपांतर केले जाते. या वाफेचा उपयोग कॅन्टीनमध्ये स्वयंपाक करण्यासाठी केला जातो. थोडक्यात, जो कचरा पूर्वी फेकून दिला जात होता, तो आता स्वयंपाकासाठी इंधन म्हणून वापरला जात आहे.
LPG Shortage Mumbai: घरगुती सिलिंडरही आता गॅस वर; बुकिंग केल्यानंतर …
आयआयटी मुंबईचा कॅम्पस सुमारे ५५० एकरमध्ये पसरलेला आहे आणि येथे ५०,००० हून अधिक झाडे आणि वनस्पती आहेत. दररोज मोठ्या प्रमाणात सुकी पाने आणि सेंद्रिय कचरा तयार होत असे, जो काढण्यासाठी खूप खर्च येत होता. हाच कचरा एक संसाधन बनला आहे. पूर्वी साफ करण्यासाठी खर्चिक असलेला तोच कचरा आता ऊर्जेसाठी निर्माण करत आहे आणि पैशांची बचत करत आहे.
हा प्रकल्प २०१४ मध्ये केमिकल इंजिनिअरिंग विभागाचे प्राध्यापक संजय महाजनी यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू करण्यात आला होता. त्यांच्यासोबत डॉ. सुजित देवरे आणि डॉ. प्रबोध गडकरी यांचा समावेश असलेली एक टीम सामील झाली. सुरुवातीला यंत्रातून निघणारा धूर आणि ‘क्लिंकर’ (अवशेष) यामुळे यंत्र चोक होण्याची समस्या येत होती. २०१७ पर्यंत या तांत्रिक त्रुटी दूर करण्यात आल्या. २०२४ मध्ये कॅम्पसच्या कर्मचारी कॅन्टीनमध्ये याची पूर्ण क्षमतेने अंमलबजावणी करण्यात आली.
सर्वात मोठी समस्या क्लिंकरची होती, जो एक घन अवशेष होता आणि ज्यामुळे यंत्र चोक होत असे. पण टीमने चिकाटीने काम केले आणि सुधारणा करणे सुरू ठेवले. २०१७ पर्यंत, ही समस्या बऱ्याच अंशी सोडवली गेली होती.
नंतर, ऊर्जा विज्ञान विभागाचे प्राध्यापक संदीप कुमार या प्रकल्पात सामील झाले आणि त्यांनी एक सुधारित बर्नर तयार केला. अनेक वर्षांच्या चाचणीनंतर, २०२४ मध्ये कॅम्पसच्या कर्मचारी कॅन्टीनमध्ये त्याची यशस्वीपणे अंमलबजावणी करण्यात आली.
LPG Cylinder Rate: सर्वसामान्यांच्या खिशाला पुन्हा कात्री?
या तंत्रज्ञानाचा प्रभाव आता स्पष्टपणे दिसून येत आहे. कॅन्टीनमधील एलपीजीचा वापर ३०-४० टक्क्यांनी कमी झाला आहे. गॅस गळती किंवा स्फोटासारख्या घटनांचा धोका जवळजवळ नाहीसा झाला आहे. प्रदूषणही लक्षणीयरीत्या कमी झाले आहे. कचरा विल्हेवाटीच्या खर्चात बचत होत आहे. हे तंत्रज्ञान एकाच वेळी अनेक समस्या सोडवत आहे. ते खर्च कमी करते आणि पर्यावरणाचे रक्षण करते.
आज प्रदूषण आणि कार्बन उत्सर्जन या सर्वात मोठ्या चिंता आहेत. या तंत्रज्ञानाचा या दोन्हीवर परिणाम होतो. असा अंदाज आहे की, हे मॉडेल दरवर्षी अंदाजे ३०० टन कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जन कमी करू शकते आणि अंदाजे ९० टन एलपीजीची बचत करू शकते. हे केवळ स्वयंपाकघरातील तंत्रज्ञान नाही, तर पर्यावरण संरक्षणाच्या दिशेने एक मोठे पाऊल असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
आयआयटी मुंबईला आता हे तंत्रज्ञान केवळ कॅन्टीनपुरते मर्यादित ठेवायचे नाही. वसतिगृहातील मेस आणि मोठ्या स्वयंपाकघरांपर्यंत त्याचा विस्तार करण्याची योजना आहे. संस्थेच्या अंदाजानुसार, यामुळे दरवर्षी अंदाजे ५० लाख रुपयांची बचत होऊ शकते. या तंत्रज्ञानाचा परवाना इन्फिक्सन एनर्जी प्रायव्हेट लिमिटेडला देण्यात आला आहे, ज्यामुळे त्याची मोठ्या प्रमाणावर अंमलबजावणी शक्य झाली आहे.
LPG Shortage Mumbai: घरगुती सिलिंडरही आता गॅस वर; बुकिंग केल्यानंतर …
एलपीजीच्या किमती आणि पुरवठा दोन्ही अनिश्चित होत असताना, हे मॉडेल देशासाठी एक सशक्त पर्याय ठरू शकते. हे तंत्रज्ञानातून योग्य विचार आणि संशोधनाने कचऱ्याचेही एका मौल्यवान संसाधनात रूपांतर होऊ शकते, हे दाखवून दिले आहे.
आयआयटी मुंबईचे ‘लिव्हिंग लॅब’ मॉडेल आता केवळ एका कॅम्पसपुरते मर्यादित राहिलेले नाही; ते भविष्यात शहरे, उद्योग आणि मोठ्या स्वयंपाकघरांसाठी एक क्रांतीकारक बदल ठरू शकते. आयआयटी मुंबईचा हा उपक्रम केवळ एक तांत्रिक यश नसून, आत्मनिर्भर भारताच्या दिशेने टाकलेले एक भक्कम पाऊल आहे.
