एका केंद्रापासून २०८ केंद्रांपर्यंतचा प्रवास! महाराष्ट्र कामगार कल्याण मंडळाची ८८ वर्षे पूर्ण
२२ नोव्हेंबर १९३८ रोजी तत्कालीन पोदार मिल कंपनीने उपलब्ध करून दिलेल्या जागेत मुंबईतील डिलाईल रोड येथे देशातील पहिल्या कामगार कल्याण केंद्राची स्थापना झाली. कामगारांचे जीवनमान उंचावणे आणि त्यांच्या सामाजिक व सांस्कृतिक विकासाला चालना देणे हा या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश होता.
पुढे मुंबई कामगार कल्याण निधी अधिनियम १९५३ नुसार १ जुलै १९५३ रोजी मंडळाला वैधानिक स्वरूप प्राप्त झाले. त्यानंतर १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाल्यावर या संस्थेचे नाव ‘महाराष्ट्र कामगार कल्याण मंडळ’ असे करण्यात आले. मंडळाचे कामकाज सरकार, मालक आणि कामगार यांच्या त्रिपक्षीय अंशदानातून चालते. त्यामुळे कामगारांच्या कल्याणासाठी विविध उपक्रम राबविण्याचे काम संस्थात्मक पातळीवर केले जाते.
Nashik Politics : नाशिक महापालिकेत स्वीकृत सदस्य निवडीचा वाद; नवीन शहराध्यक्षांच्या नियुक्तीची चर्चा
कामगारांच्या मुलांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी मंडळाकडून विविध शैक्षणिक योजना राबवल्या जातात. गुणवंत विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणासाठी आर्थिक मदत देण्याबरोबरच परदेशात शिक्षण घेण्याची इच्छा असलेल्या विद्यार्थ्यांनाही शिष्यवृत्तीच्या माध्यमातून प्रोत्साहन दिले जाते.
– गुणवंत विद्यार्थ्यांना परदेशातील उच्च शिक्षणासाठी प्रतिवर्ष ५० हजार रुपयांपर्यंत आर्थिक मदत.
– यूपीएससी परीक्षेच्या तयारीसाठी विद्यार्थ्यांना ८ हजार रुपयांची शिष्यवृत्ती.
– एमपीएससीसारख्या स्पर्धा परीक्षांसाठी विशेष शैक्षणिक सहाय्य.
– एमएस-सीआयटी आणि जीसीसी-टीबीसीसारख्या संगणक व व्यावसायिक अभ्यासक्रमांसाठी आर्थिक मदत.
– कामगारांच्या पाल्यांना पाठ्यपुस्तके खरेदी करण्यासाठी मोफत किंवा सवलतीच्या दरात अर्थसहाय्य.
या योजनांमुळे कामगारांच्या मुलांना उच्च शिक्षण आणि स्पर्धा परीक्षांच्या माध्यमातून करिअरच्या नव्या संधी उपलब्ध होण्यास मदत होत आहे.
कामगार आणि त्यांच्या कुटुंबांच्या आरोग्याची काळजी घेण्यासाठीही मंडळाकडून विविध योजना राबवल्या जातात. कर्करोग, हृदयरोग आणि किडनीसारख्या गंभीर आजारांवरील उपचारांसाठी ५ हजार ते २५ हजार रुपयांपर्यंत थेट वैद्यकीय आर्थिक मदत दिली जाते. याशिवाय कामगार महिला आणि कामगारांच्या पत्नींना आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनविण्यासाठी शिलाई मशीन अनुदान योजना राबवली जाते. या माध्यमातून महिलांना स्वयंरोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
कामगारांच्या जीवनात मनोरंजन, कला आणि क्रीडा यांना महत्त्वाचे स्थान मिळावे, यासाठी मंडळ सातत्याने प्रयत्नशील आहे. ‘शिस्त, सेवा, सुधार, समृद्धी’ हे ब्रीदवाक्य घेऊन काम करणाऱ्या मंडळाने कामगारांच्या अंगभूत कलागुणांना व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले आहे. राज्यस्तरीय भजनी स्पर्धा, लोकनृत्य स्पर्धा आणि कामगार नाट्य स्पर्धांच्या माध्यमातून सांस्कृतिक उपक्रमांचे आयोजन केले जाते. तसेच क्रीडा क्षेत्रात प्रगती करणाऱ्या कामगारांच्या पाल्यांना विशेष क्रीडा शिष्यवृत्ती दिली जाते.
कामगार क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या आणि औद्योगिक विकासात महत्त्वाचे योगदान देणाऱ्या कामगारांचा सन्मान करण्यासाठी मंडळातर्फे विविध पुरस्कार दिले जातात. यामध्ये गुणवंत कामगार कल्याण पुरस्कार, कामगार भूषण पुरस्कार आणि नारायण मेघाजी लोखंडे पुरस्कार यांचा समावेश आहे. या पुरस्कारांच्या माध्यमातून कामगारांच्या कर्तृत्वाला प्रोत्साहन देण्याचे काम केले जाते.
बदलत्या तंत्रज्ञानानुसार मंडळाने आपल्या कामकाजातही मोठे बदल केले आहेत. पूर्वी आस्थापना नोंदणी, अंशदान भरणे आणि विविध कल्याणकारी योजनांचे अर्ज यांसाठी स्वतंत्र प्रक्रिया होती. मात्र, आता महाराष्ट्र शासनाच्या जीपीआर प्रणालीअंतर्गत महाडीबीटी, आपले सरकार आणि मैत्री यांसारख्या पोर्टलच्या माध्यमातून कामकाज डिजिटल पद्धतीने करण्याची प्रक्रिया राबवण्यात आली आहे. यामुळे कामगार आणि आस्थापनांना विविध सेवांचा लाभ घेणे अधिक सुलभ होण्यास मदत होत आहे.
महाराष्ट्र राज्याचे कामगार मंत्री अॅड. आकाश फुंडकर, राज्यमंत्री अॅड. आशिष जयस्वाल, अतिरिक्त मुख्य सचिव आय. ए. कुंदन आणि कामगार विभागाच्या उपसचिव तथा कामगार कल्याण मंडळाच्या प्रमुख रोशनी कदम-पाटील यांच्या मार्गदर्शनाखाली मंडळाचे कामकाज सुरू आहे. राज्यातील २ लाख ७५ हजार आस्थापनांमधील कामगार आणि त्यांच्या कुटुंबांच्या कल्याणासाठी मंडळ कार्यरत आहे. सध्या राज्यभरात २०८ कामगार कल्याण केंद्रे कार्यरत असल्याची माहिती मंडळाचे आयुक्त नंदलाल राठोड यांनी दिली.
एका केंद्रापासून सुरू झालेली ही वाटचाल आज राज्यव्यापी स्वरूपात विस्तारली आहे. शिक्षण, आरोग्य, रोजगाराभिमुख कौशल्य, महिला सक्षमीकरण आणि सांस्कृतिक विकास अशा विविध क्षेत्रांत कामगार कुटुंबांना आधार देण्याचे काम महाराष्ट्र कामगार कल्याण मंडळाकडून केले जात आहे.
महाराष्ट्र राज्याचे कामगार मंत्री ॲड. आकाश फुंडकर, राज्यमंत्री ऍडव्होकेट आशिष जयस्वाल, अतिरिक्त मुख्य सचिव आय.ए. कुंदन(आयएएस) व कामगार विभागाच्या उपसचिव तथा कामगार कल्याण मंडळाच्या प्रमुख रोशनी कदम पाटील यांच्या मार्गदर्शनाखाली महाराष्ट्र कामगार कल्याण मंडळ हे राज्यातील २ लाख ७५ हजार आस्थापनांमधील कामगारांच्या व त्यांच्या कुटुंबाच्या कल्याणासाठी कार्यरत आहेत. राज्यात एकूण २०८ कामगार कल्याण केंद्र सध्या कार्यरत आहेत, अशी माहिती महाराष्ट्र कामगार कल्याण मंडळाचे आयुक्त नंदलाल राठोड यांनी दिली.
Ans: २२ नोव्हेंबर १९३८ रोजी मुंबईतील डिलाईल रोड (ना. म. जोशी मार्ग) येथे देशातील पहिल्या कामगार कल्याण केंद्राची स्थापना झाली. या ऐतिहासिक सुरुवातीला २०२६ मध्ये ८८ वर्षे पूर्ण झाली आहेत.
Ans: कामगारांच्या पाल्यांसाठी शिष्यवृत्ती, परदेशी उच्च शिक्षणासाठी आर्थिक मदत, यूपीएससी-एमपीएससी परीक्षांसाठी सहाय्य, गंभीर आजारांसाठी वैद्यकीय मदत, शिलाई मशीन अनुदान, क्रीडा शिष्यवृत्ती आणि सांस्कृतिक उपक्रम अशा विविध योजना राबवल्या जातात.
Ans: मंडळाचे आयुक्त नंदलाल राठोड यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, महाराष्ट्रात सध्या २०८ कामगार कल्याण केंद्रे कार्यरत आहेत.






