Aurangabad Bench: एकल मातेच्या मुलीला मिळणार आईचे नाव आणि जात; औरंगाबाद खंडपीठाचा ऐतिहासिक निर्णय

शिक्षण अधिका-यांनी दिलेला नकार आदेश न्यायालयाने रद्द केला. शाळेला मुलीच्या नावात आईचे नाव समाविष्ट करण्याचे आणि जात मराठा ऐवजी अनुसूबित जाती-महार अशी नोंद करण्याचे निर्देश देण्यात आले.

• एकल आईकडे वाढणाऱ्या मुलीच्या नोंदीत, ज्या वडिलांनी तिचा त्याग केला आहे किंवा ज्यांच्यावर गंभीर आरोप आहेत, त्यांचे नाव ठेवणे मुलीवर अन्याय करणारे आहे.
• पाल्य जर पूर्णपणे आईच्या संरक्षणात आणि संगोपनात असेल, तर त्या पाल्याला आईची जात आणि नाव मिळवण्याचा पूर्ण अधिकार आहे.
• केवळ तांत्रिक कारणास्तव आईचे नाव आणि जात नाकारणाऱ्या प्रशासकीय भूमिकेवर न्यायालयाने कडक शब्दांत ताशेरे ओढले.

Aurangabad Bench Judgment: एकल आईकडे वाढणाऱ्या अल्पवयीन मुलीच्या शालेय नोंदीत वडिलांचे नाव आणि जात कायम ठेवणे अन्यायकारक ठरते, असा महत्त्वपूर्ण आणि दूरगामी परिणाम करणारा निर्णय मुंबई उच्च न्यायालयाच्या औरंगाबाद खंडपीठाने दिला आहे. न्यायमूर्ती विभा कंकणवाडी आणि न्यायमूर्ती हितेन वेणेगावकर यांनी दिलेल्या आदेशानुसार मुलीच्या शालेय नोंदीत आईचे नाव आणि तिची जात नोंदवण्यास परवानगी देण्यात आली आहे.

बीड येथील १२ वर्षीय मुलगी आणि तिच्या आईने दाखल केलेल्या याचिकेवर सुनावणी करताना न्यायालयाने प्रशासनाच्या निर्णयावर ताशेरे ओढले. मुलीच्या जन्मावेळी वडिलांचे नाव आणि जात मराठा अशी नोंद करण्यात आली होती. मात्र संबंधित वडील हे आईवरील लैंगिक अत्याचार प्रकरणातील आरोपी असून नंतर झालेल्या तडजोडीनंतर त्यांनी मुलीशी कोणताही संबंध ठेवलेला नाही.

SE Reservation: तेलंगणाने करून दाखवले, महाराष्ट्र का पिछाडीवर? SC आरक्षणाच्या उपवर्गीकरणासाठी अमित गोरखे आक्रमक

सन्मानाने जगण्याचा हक्क महत्वाचा

या प्रकरणात न्यायालयाने स्पष्ट केले की, प्रत्येक व्यक्तीला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार आहे. एकल आईकडे वाढणाऱ्या मुलीवर वडिलांची ओळख लादणे हे तिच्या सन्मानाला बाधा आणणारे ठरू शकते. समानतेचा अधिकार आणि भेदभावविरोधी तत्त्वे लक्षात घेता प्रशासनाने वास्तव परिस्थितीचा विचार करून निर्णय घेणे आवश्यक आहे. मुलाच्या हिताला सर्वोच्च प्राधान्य देणे ही राज्याची जबाबदारी असल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले.

न्यायालयाचे आदेश काय?

शिक्षण अधिका-यांनी दिलेला नकार आदेश न्यायालयाने रद्द केला. शाळेला मुलीच्या नावात आईचे नाव समाविष्ट करण्याचे आणि जात मराठा ऐवजी अनुसूबित जाती-महार अशी नोंद करण्याचे निर्देश देण्यात आले. तसेच पुढे अधिकृत जात प्रमाणपत्रासाठी अर्ज करण्याची मुभा देण्यात आली असून, या प्रक्रियेदरम्यान मुलीला कोणलाही मानसिक त्रास किंवा सामाजिक कलंक सहन करावा लागू नये, याची दक्षता घेण्यासही सांगण्यात आले आहे.

Mumbai Central Park: महालक्ष्मी रेसकोर्सवरील ‘सेंट्रल पार्क’ वादाच्या भोवऱ्यात! १०२ वास्तुविशारदांचा भूमिगत

आईची याचिका

संबंधीत प्रकरणात मुलगी आईकडेच आहे. या परिस्थितीत आईने शाळेकडे अर्ज करून – मुलीच्या नावातील वडिलांचे नाव वगळून स्वत चे नाव समाविष्ट करण्याची आणि जात बदलण्याची मागणी केली होती. मात्र, शिक्षण अधिका-यांनी शालेय नियमांचा आधार घेत अर्ज फेटाळला, या कारणास्त याचिकाकर्तानी अॅड, संगमित्र वहमारे यांच्या बत्तीने औरंगाबाद खंडपीठात याचिका दाखल केली. न्यायालयाने नमूद केले की, शालेय नोंदी या केवळ औपबास्कि न राहता त्या मुलाच्या ओळखीचा भाग असतात, बदललेल्या परिस्थितीत त्या वास्तवाशी सुसंगत करणे आवश्यक आहे. आई एकमेव पालक असल्यास मुलीची ओळख तिच्यावर आधारित असावी, असे न्यायालयाने स्पष्ट केले. मुलगी आईच्या समाजात वाढत असल्याने तिची जात आईप्रमाणे नोंदवणणे योग्य असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.