सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
भाऊबीज (ज्याला ‘यमद्वितीया’ किंवा ‘भाईदूज’ देखील म्हटले जाते) हा हिंदू धर्मातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि भावा-बहिणीच्या अतूट नात्याचा उत्सव आहे. कार्तिक शुद्ध द्वितीयेला साजरा केला जाणारा हा सण दीपावलीच्या दीपोत्सवाचा समारोप करतो. भाऊबीज या सणाच्या उत्पत्तीमागे प्रामुख्याने यमराज आणि त्याची बहीण यमुना यांची पौराणिक कथा जोडलेली आहे.
याचसोबत भगवान श्रीकृष्ण आणि सुभद्रा यांचीही एक अतिशय सुंदर आख्यायिका या सणाशी संबंधित आहे. या दोन्ही प्रमुख पौराणिक कथा आणि भाऊबीज सणाचे आध्यात्मिक महत्त्व स्पष्ट करणारे हे लेखन..
भाऊबीज सणाची सर्वात लोकप्रिय आणि मुख्य कथा मृत्यूची देवता यमराज आणि त्यांची बहीण यमुना (यमी) यांच्याशी संबंधित आहे. हे दोघेही सूर्यदेवाचे अपत्य मानले जातात. पौराणिक कथेनुसार, यमुनेचे लग्न झाल्यानंतर ती आपल्या सासरी सुखाने राहत होती, मात्र तिला तिचा भाऊ यमराजाची खूप आठवण येत असे. यमुनेने यमराजाला अनेक वेळा आपल्या घरी जेवायला येण्याचे आमंत्रण दिले होते. परंतु, यमराज स्वतः मृत्यूचे स्वामी असल्याने आणि सतत आपल्या कार्यात व्यस्त असल्याने ते बहिणीच्या घरी जाऊ शकत नव्हते.
पण कार्तिक शुद्ध द्वितीयेच्या दिवशी यमराजाने अचानक आपली बहीण यमुनेच्या घरी जाण्याचा निर्णय घेतला. आपल्या भावाला दारात उभे राहिलेले पाहून यमुनेचा आनंद गगनात मावेनासा झाला. तिने अतिशय प्रेमाने यमराजाचे स्वागत केले, त्यांना ओवाळले (औक्षण केले) आणि त्यांच्या कपाळावर टिळक लावला. त्यानंतर यमुनेने स्वतःच्या हाताने बनवलेले अत्यंत स्वादिष्ट आणि गोडधोड भोजन यमराजाला वाढले.
बहिणीचे हे निस्सीम प्रेम, आदरातिथ्य आणि आदर पाहून यमराज अत्यंत प्रसन्न झाले. त्यांनी यमुनेला एखादा वर मागण्यास सांगितले. यमुनेने अत्यंत हुशारीने वर मागितला की, “हे बंधूराजा, दरवर्षी या तिथीला तू माझ्या घरी भोजनासाठी यावे आणि या दिवशी जी बहीण आपल्या भावाला ओवाळेल व त्याला भोजन घालेल, तिच्या भावाला कधीही तुझी (मृत्यूची) भीती नसावी, तसेच त्याला दीर्घायुष्य लाभावे.” यमराजांनी तथास्तू म्हणून यमुनेला वस्त्रे व अलंकार भेट दिले. याच कथेमुळे या दिवसाला ‘यमद्वितीया’ म्हटले जाते. असे मानले जाते की या दिवशी यमुना नदीत स्नान केल्याने आणि बहिणीच्या घरी भोजन केल्याने यमभय उरत नाही.
भाऊबीज सणाशी संबंधित दुसरी महत्त्वाची कथा द्वापार युगातील भगवान श्रीकृष्ण आणि त्यांची बहीण सुभद्रा यांच्याशी जोडलेली आहे. पौराणिक कथेनुसार, भगवान श्रीकृष्णाने प्रजेचा छळ करणाऱ्या आणि १६ हजार स्त्रियांना कैद ठेवणाऱ्या अत्याचारी नरकासूर राक्षसाचा वध केला.
सुभद्रेने केलेले स्वागत नरकासुराचा अंत करून जेव्हा श्रीकृष्ण आपल्या बहिणीकडे म्हणजेच सुभद्रेकडे परतले, तो दिवस कार्तिक शुद्ध द्वितीयेचा होता. आपल्या भावाने एका महाभयंकर राक्षसाचा वध करून विजय मिळवला आहे हे पाहून सुभद्रेने आनंदाने श्रीकृष्णाचे स्वागत केले. तिने श्रीकृष्णाला ओवाळले, आरती केली, त्यांच्यावर फुलांचा वर्षाव केला आणि त्यांच्या कपाळावर विजयाचा पवित्र ‘विजय टिळक’ (मळवट) लावला. तसेच त्यांना अनेक गोड पदार्थ खाऊ घातले.
भावाने बहिणीच्या घरी जाऊन औक्षण करून घेण्याची आणि बहिणीने भावाच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करण्याची ही परंपरा तेव्हापासूनही मोठ्या प्रमाणावर साजरी केली जाते.
या सणाचा एक संदर्भ जैन परंपरेतही आढळतो. जैन धर्माचे २४ वे तीर्थंकर भगवान महावीर यांनी जेव्हा कार्तिक अमावास्येला (दिवाळीच्या दिवशी) मोक्ष प्राप्त केला, तेव्हा त्यांचे बंधू राजा नंदिवर्धन हे अत्यंत शोकाकुल आणि दुःखी झाले होते. महावीरांच्या विरहाने व्याकुळ झालेल्या राजा नंदिवर्धन यांना त्यांच्या भगिनी सुदर्शना हिने आपल्या घरी नेले, त्यांचे सांत्वन केले आणि त्यांना भोजन देऊन त्यांचा शोक दूर केला. हा दिवस कार्तिक द्वितीयेचा होता, त्यामुळे जैन संस्कृतीतही या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे.
हा सण केवळ एक धार्मिक विधी नसून तो भाऊ आणि बहिणीमधील पवित्र नात्याची आठवण करून देणारा दिवस आहे. लग्नानंतर वेगवेगळ्या घरी राहणारे भाऊ-बहीण या निमित्ताने एकत्र येतात आणि जुन्या आठवणींना उजाळा देतात. तसेच या दिवशी बहीण देवाकडे भावाच्या सुखाची, समृद्धीची आणि दीर्घायुष्याची मनापासून प्रार्थना करते.
ज्या महिलांना सख्खा भाऊ नसतो, त्या महिला अत्यंत श्रद्धेने ‘चंद्रदेवाला’ (चांदोबा) आपला भाऊ मानून सायंकाळी चंद्रकोर दिसल्यावर ओवाळतात. म्हणूनच लहानपणापासून मुलांना चंद्र दाखवून ‘चांदोबा मामा’ म्हणण्याची पद्धत आपल्याकडे पडली आहे.
भाऊबीज हा सण यमराज-यमुना आणि श्रीकृष्ण-सुभद्रा यांच्या पवित्र प्रेमाचा वारसा पुढे चालवतो. हा सण आपल्याला शिकवतो की कौटुंबिक नातेसंबंधांमध्ये आदर, प्रेम आणि एकमेकांबद्दल असलेली कृतज्ञता हीच जीवनाची खरी ताकद आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: भाऊबीज हा भाऊ-बहिणीच्या प्रेमाचे, जिव्हाळ्याचे आणि अतूट नात्याचे प्रतीक म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी बहीण भावाचे औक्षण करून त्याच्या दीर्घायुष्याची प्रार्थना करते.
Ans: पौराणिक कथेनुसार, कार्तिक शुद्ध द्वितीयेच्या दिवशी यमराज आपली बहीण यमुनेच्या घरी गेले होते. त्यामुळे या दिवसाला यमद्वितीया असे म्हटले जाते.
Ans: बहीण भावाला उत्तम आरोग्य, दीर्घायुष्य, सुख, शांती आणि समृद्धी लाभावी, अशी देवाकडे प्रार्थना करते
