फोटो सौजन्य- गुगल
सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यात वसलेले चाफळ हे समर्थ रामदास स्वामींच्या कार्याचे आणि भक्ती-शक्तीच्या संगमाचे प्रमुख केंद्र आहे. समर्थ रामदास स्वामींनी महाराष्ट्रात स्थापन केलेल्या प्रसिद्ध ११ मारुती मंदिरांपैकी चाफळमध्ये शके १५७० (इ.स. १६४८–१६४९) च्या सुमारास दास मारुती आणि प्रताप मारुती (वीर मारुती) या दोन मूर्तींची स्थापना केली गेली.
१७ व्या शतकात स्वराज्य उभारणीच्या काळात समाजात शारीरिक बळ, निर्भयता, संघटन आणि ईश्वरी भक्ती रुजवण्यासाठी समर्थ रामदास स्वामींनी विविध ठिकाणी हनुमानाच्या मूर्तींची स्थापना केली. चाफळ येथे अंगापूरच्या डोहातून मिळालेल्या श्रीरामाच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केल्यानंतर राममंदिराच्या आसमंतात भक्ती व पराक्रम या दोन्ही गुणांचे प्रतीक असलेल्या दोन मारुतींची स्थापना करण्यात आली. छत्रपती शिवाजी महाराजांनीही चाफळच्या देवस्थानच्या जडणघडणीसाठी व उत्सवांसाठी जमिनी आणि देणग्या दिल्याचे ऐतिहासिक दाखले आहेत.
चाफळच्या या दोन मूर्तींचे स्वरूप, स्थान आणि भाव एकमेकांहून वेगळे व पूरक आहेत
वैशिष्ट्य – दास मारुती प्रताप मारुती (वीर / भीम मारुती)
स्थान – श्रीराम मंदिराच्या समोर श्रीराम मंदिराच्या पाठीमागे
स्थापना काळ – शके १५७० (इ.स. १६४८–१६४९) शके १५७० (इ.स. १६४८–१६४९)
भाव व मुद्रा – अत्यंत विनम्र, दोन्ही हात जोडलेले तेजस्वी, पराक्रमी व रौद्र मुद्रा
मूर्तीचे स्वरूप – सुमारे ६ फूट उंच; दृष्टी श्रीरामांच्या चरणांकडे; तोडे, कंकणे, बाजुबंद, माळ व डोक्यावरून खाली आलेली शेपटी ‘भीमरूपी महारुद्रा’ स्तोत्रात वर्णन केल्यासारखे रूप; पायाखाली दैत्य आहे.
आध्यात्मिक अर्थ- समर्पण आणि नम्र भक्ती, दुष्टांचा संहार करणारे शक्ती व संरक्षणाचे प्रतीक
एकाच क्षेत्रात नम्र ‘दास’ भाव आणि पराक्रमी ‘प्रताप/वीर’ भाव एकत्र पाहायला मिळणे हे चाफळचे मोठे वैशिष्ट्य आहे. प्रताप मारुतीच्या सान्निध्यात समर्थांनी सामर्थ्यशाली ‘भीमरूपी महारुद्रा’ स्तोत्राची रचना केल्याचा उल्लेख आढळतो.
१९६७ च्या कोयना भूकंपात परिसरातील काही वास्तूंना धक्का बसला असला, तरी दास मारुती मंदिर व मूर्ती अबाधित राहिल्याची नोंद आहे. मुख्य श्रीराम मंदिराच्या परिसरात समर्थांची ध्यानगुंफा आणि जवळच्या शिंगणवाडी टेकडीवर ‘खडीचा मारुती’ (बाल मारुती) ही स्थानेही भाविकांसाठी महत्त्वाची आहेत. (चाफळपासून जवळच्या माजगाव येथेही प्रताप मारुतीचे मंदिर आहे.)
चैत्र पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या हनुमान जयंती निमित्त चाफळमध्ये भक्तिमय आणि उत्साही वातावरण असते.. उत्सवाच्या काळात श्रीराम मंदिर, दास मारुती आणि वीर मारुती मंदिरांमध्ये भजन, कीर्तन, मारुती स्तोत्र आणि ‘भीमरूपी महारुद्रा’चे सामूहिक पठण केले जाते.
पहाटेपासूनच मूर्तींना अभिषेक, पूजा, शेंदूर-तेल अर्पण आणि आकर्षक शृंगार केला जातो. हनुमान जयंती, दासनवमी तसेच दर शनिवारी सातारा, सांगली, कोल्हापूर आणि राज्याच्या विविध भागांतून भाविक दर्शनासाठी येतात. उत्सव काळात अन्नदान व महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते.
श्रीराम मंदिर परिसरात वाहनतळ, भक्तनिवास आणि मूलभूत सोयी उपलब्ध आहेत. (उदाहरणार्थ, श्री राम मंदिर चाफळ साधारणपणे सकाळी ४:३० ते दुपारी १२:३० आणि दुपारी १:३० ते रात्री ९:०० दरम्यान खुले असते, मात्र जयंती व मोठ्या उत्सवांच्या दिवशी वेळा व गर्दीत बदल होऊ शकतो.
ठिकाण: चाफळ, ता. पाटण, जि. सातारा. येथे जाण्यासाठी पुणे–बेंगळुरू महामार्गावरील उंब्रज फाट्यावरून चाफळकडे रस्ता जातो.
काय आहे या मंदिराचे ऐतिहासिक महत्त्व?
प्रभू श्रीरामांच्या दृष्टांतानुसार समर्थांनी जवळच्याच अंगापूरच्या डोहातून कमळ धारण केलेली काळ्या पाषाणाची सुंदर राममूर्ती बाहेर काढली आणि तिची या मंदिरात प्राणप्रतिष्ठा केली.
हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या मंदिराच्या देखभालीसाठी आणि रामनवमीच्या उत्सवासाठी विशेष दानधर्म केल्याच्या नोंदी इतिहासात आढळतात.
चार बुरुज असलेली मजबूत तटबंदी, काळ्या दगडी चौथऱ्यावरील तारकाकृती बांधकाम आणि पाच सुवर्णकलश हे या मंदिराचे वैशिष्ट्य आहे. १९६७ च्या कोयना भूकंपानंतर १९७२ मध्ये या मंदिराचा मूळ धाटणीत भव्य जीर्णोद्धार करण्यात आला.
समर्थांनी स्थापित केलेल्या अकरा मारुतींपैकी अत्यंत महत्त्वाचे दास मारुती, प्रताप (वीर) मारुती आणि खडीचा (बाल) मारुती हे याच पवित्र परिसरात विराजमान आहेत. यातील प्रताप मारुतीसमोरच समर्थांनी ‘भीमरूपी महारुद्रा’ हे स्तोत्र रचले!
जर तुम्ही ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक पर्यटनाची आवड बाळगत असाल, तर उंब्रजपासून अवघ्या ११ कि.मी. अंतरावर असलेल्या या पवित्र भूमीला नक्की भेट द्या!
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: ही दोन्ही मंदिरे सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील चाफळ येथे आहेत.
Ans: समर्थ रामदास स्वामींनी या दोन्ही मारुती मूर्तींची स्थापना केली.
Ans: दास मारुती नम्रता आणि भक्तीचे प्रतीक आहे, तर प्रताप मारुती शक्ती, पराक्रम आणि संरक्षणाचे प्रतीक मानला जातो






