फोटो सौजन्य- chatgpt
देवदिवाळी (किंवा देव दीपावली) हा हिंदू धर्मातील एक अत्यंत पवित्र आणि प्रकाशमय उत्सव असून, २०२६ मध्ये हा सण मंगळवार, २४ नोव्हेंबर रोजी साजरा केला जाईल. आपल्या नेहमीच्या दिवाळीनंतर बरोबर पंधरा दिवसांनी येणारा हा सण ‘देवांची दिवाळी’ म्हणून ओळखला जातो. या सणाचे धार्मिक महत्त्व, पौराणिक कथा, साजरा करण्याची पद्धत आणि प्रादेशिक वैशिष्ट्ये यांविषयीची सविस्तर माहिती घेऊया.
हिंदू पंचांगानुसार, कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी देवदिवाळी साजरी केली जाते. या दिवसाला ‘त्रिपुरारी पौर्णिमा’ असेही संबोधले जाते. महाराष्ट्रातील काही भागांत, विशेषतः कोकणात आणि कुलदैवतांच्या परंपरेत मार्गशीर्ष शुद्ध प्रतिपदेला (कार्तिक अमावास्येनंतरच्या पहिल्या दिवशी) देवदिवाळी साजरी करण्याची प्रथा आहे.
यंदा पौर्णिमा तिथी २३ नोव्हेंबर रोजी रात्री ११:४२ वाजता सुरू होऊन २४ नोव्हेंबर रोजी रात्री ८:२३ वाजता समाप्त होईल. उदय तिथीनुसार मंगळवार, २४ नोव्हेंबर रोजी देवदिवाळी साजरी केली जाणार आहे. याचा शुभ मुहूर्त असणार आहे सायंकाळी प्रदोष काळात (साधारणपणे सायंकाळी ५:५६ ते रात्री ८:३० या वेळेत) दिवे प्रज्वलित करणे आणि दीपदान करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.
देवदिवाळी साजरी करण्यामागे अनेक प्राचीन पौराणिक कथा आणि धार्मिक प्रचलित कथा आहेत
पौराणिक कथेनुसार, तारकासुराच्या तीन पुत्रांनी (तारकाक्ष, कमलाक्ष आणि विद्युन्माली) कठोर तपश्चर्या करून ब्रह्माकडून अजेय होण्याचे वरदान मिळवले आणि ‘त्रिपुरासुर’ नावाने तिन्ही लोकांत हाहाकार माजवला. त्यांच्या अत्याचाराने त्रस्त झालेल्या देवतांनी भगवान शंकरांची प्रार्थना केली. कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी भगवान शंकरांनी ‘त्रिपुरारी’ रूप धारण करून त्रिपुरासुराचा वध केला. या विजयाच्या आनंदात सर्व देवी-देवतांनी स्वर्गात आणि काशी नगरीत गंगेच्या काठावर असंख्य दिवे लावून उत्सव साजरा केला. तेव्हापासून या दिवसाला ‘देव दिवाळी’ किंवा ‘त्रिपुरारी पौर्णिमा’ म्हटले जाते.
अशी धार्मिक श्रद्धा आहे की, कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी सर्व देवी-देवता स्वर्गातून पृथ्वीवर उतरतात आणि पवित्र गंगा नदीत स्नान करून दिवाळी साजरी करतात.
आषाढी एकादशीपासून चार महिने (चातुर्मास) योगनिद्रेत असलेले भगवान विष्णू प्रबोधिनी एकादशीला जागे होतात. बळीराजाच्या राज्यातून ते आपल्या मूळ स्थानी परततात आणि तुळशी विवाहाची सांगता होऊन कार्तिक पौर्णिमेला देवदिवाळी साजरी केली जाते. असेही मानले जाते की, भगवान विष्णूंनी सृष्टीच्या रक्षणासाठी कार्तिक पौर्णिमेलाच आपला पहिला ‘मत्स्यावतार’ धारण केला होता.
देवदिवाळी हा प्रामुख्याने प्रकाश, कृतज्ञता आणि भक्तीचा सण आहे. हा सण साजरा करण्याच्या पद्धती
पहाटे लवकर उठून पवित्र नदीत (किंवा पाण्यात गंगाजल टाकून) स्नान केले जाते. त्यानंतर भगवान शिव, श्रीविष्णू, माता लक्ष्मी, तुळस आणि कुलदैवतांची षोडशोपचारे पूजा केली जाते.
या सणाचा सर्वात महत्त्वाचा विधी म्हणजे दीपदान. सायंकाळी तुळशी वृंदावनाजवळ, घराच्या उंबरठ्यावर, देवघरात, मंदिरांमध्ये तसेच नदी किंवा विहिरीच्या काठावर तेलाचे किंवा तुपाचे दिवे लावले जातात.
घराबाहेर आणि मंदिरांच्या प्रांगणात आकर्षक रांगोळ्या काढल्या जातात आणि फुलांची सजावट केली जाते.
महाराष्ट्रात विशेषतः कोकणात आणि कुलदैवत पूजनात या दिवशी पुरणाचे कडबू, वडे-घारगे, घावन-घाटले किंवा आंबोळीचा विशेष नैवेद्य दाखवला जातो.
देवदिवाळी संपूर्ण भारतात मोठ्या उत्साहात व भक्तीभावाने साजरी केली जाते. देवदिवाळी हा सण वाईट प्रवृत्तींवर चांगल्या विचारांचा विजय साजरा करण्याचा आणि आपल्या जीवनातील अंधकार दूर करून ज्ञान व सकारात्मकतेचा प्रकाश पसरवण्याचा संदेश देतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: यंदा मंगळवार, २४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी देवदिवाळी साजरी केली जाणार आहे.
Ans: देवदिवाळीला देव दीपावली आणि त्रिपुरारी पौर्णिमा असेही म्हटले जाते.
Ans: पौराणिक मान्यतेनुसार, भगवान शिवांनी कार्तिक पौर्णिमेला त्रिपुरासुराचा वध केला. या विजयाच्या आनंदात देवतांनी दिवे लावून उत्सव साजरा केला.






