शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
आषाढ महिन्याच्या अमावस्येला महाराष्ट्रात ‘दीप अमावस्या’, ‘दिव्यांची अमावस्या’ किंवा ‘दिव्यांची अवस’ म्हणून साजरे केले जाते. हा दिवस श्रावण महिन्याच्या आगमनापूर्वी येत असल्याने त्याला विशेष धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. या दिवशी घरातील दिवे, समया, निरांजने आणि लामणदिवे स्वच्छ करून त्यांची पूजा करण्याची परंपरा आहे.
अमावस्या म्हणजे चंद्रप्रकाश नसलेली रात्र. त्यामुळे प्राचीन काळी या रात्री अंधार अधिक जाणवत असे. अशा वेळी दिवा हा प्रकाश, ज्ञान, आशा आणि मांगल्याचे प्रतीक मानला गेला. म्हणूनच अमावस्येच्या अंधारात दीप प्रज्वलित करून ‘अंधारातून प्रकाशाकडे’ जाण्याचा आध्यात्मिक संदेश या परंपरेतून देण्यात आलेला आहे. दीप हा केवळ प्रकाश देणारी वस्तू नसून हिंदू संस्कृतीत तो अग्नी, सूर्य, ज्ञान आणि दैवी तेजाचे प्रतीक मानला जातो. म्हणून दीप अमावस्येला दिव्यांचे पूजन करून त्यांच्या माध्यमातून जीवनातील अज्ञान, नकारात्मकता आणि अंधकार दूर होण्यासाठी प्रार्थना केली जाते.
दीप अमावस्या ही श्रावण महिन्याच्या प्रारंभापूर्वीची अमावस्या असल्यामुळे या दिवशी घरातील देवघर आणि पूजेचे साहित्य स्वच्छ करण्याचीही परंपरा आहे. वर्षभर वापरलेले दिवे धुवून-पुसून स्वच्छ केले जातात. त्यामध्ये तेल किंवा तूप भरून वात लावली जाते आणि पाटावर रांगोळी व फुलांची सजावट करून सर्व दिव्यांची सामूहिक पूजा केली जाते. काही घरांमध्ये गूळ आणि कणकेपासून तयार केलेले गोड दिवे नैवेद्य म्हणून तयार केले जातात. हे दिवे प्रज्वलित करून देवाला अर्पण करण्याची महाराष्ट्रातील सुंदर परंपरा आहे.
आपल्या दैनंदिन जीवनात दिव्याचे मोठे महत्त्व आहे. पूर्वीच्या काळात घरातील प्रकाशासाठी तेलाचे दिवे, समया आणि निरंजन यांचाच आधार होता. त्यामुळे वर्षभर प्रकाश देणाऱ्या या साधनांप्रति कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस म्हणूनही दीप अमावस्येकडे पाहिले जाते.
दीप अमावस्येनिमित्त मोठ्या प्रमाणावर दीपोत्सव होणाऱ्या ठिकाणांमध्ये पुण्यातील मंडई येथील श्री म्हसोबा मंदिराचा उल्लेख करता येतो. या मंदिर परिसर ११०० दिव्यांची आरास करण्यात आली होती. याशिवाय सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुणकेश्वर मंदिरात दीप अमावस्येनिमित्त गाभाऱ्यात आणि शिवपिंडीभोवती दिव्यांची आकर्षक आरास केली जाते. मंदिर दिव्यांच्या प्रकाशाने उजळून निघते.
दीप अमावस्या म्हणजे केवळ दिवे लावण्याचा दिवस नाही; ती प्रकाशाचे महत्त्व जाणून घेण्याची, आपल्या परंपरांप्रति कृतज्ञता व्यक्त करण्याची आणि श्रावणाच्या पवित्र महिन्याचे स्वागत करण्याची मंगल सुरुवात आहे. या दिवशी दिव्यांची पूजा करताना केवळ एक धार्मिक विधी म्हणून न पाहता ‘माझ्या जीवनातील अज्ञानाचा अंधार दूर होऊन ज्ञानाचा प्रकाश वाढू दे, घरात सुख-शांती आणि मांगल्य नांदू दे’ अशी प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: दीप अमावस्या बुधवार, 12 ऑगस्ट रोजी आहे
Ans: दीप हा प्रकाश, ज्ञान, आशा आणि मांगल्याचे प्रतीक मानला जातो. त्यामुळे अमावस्येच्या दिवशी दिव्यांची पूजा करून अंधकार दूर होऊन जीवनात ज्ञानाचा प्रकाश वाढावा, अशी प्रार्थना केली जाते.
Ans: आषाढ अमावस्येनंतर श्रावण महिन्याचे आगमन होते. त्यामुळे दीप अमावस्या ही श्रावणाच्या स्वागताची आणि धार्मिक वातावरण निर्मितीची सुरुवात मानली जाते.
