रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
गणेशोत्सवाचा समारोप अनंत चतुर्दशीला गणपती विसर्जनाने होतो आणि त्यानंतर दुसऱ्याच दिवशी पितृपक्षाला सुरुवात होते, असे दिसून येते. त्यामुळे गणपती बाप्पाच्या विसर्जनानंतर लगेच पितृपक्ष का सुरू होतो, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. खरं तर यामागे हिंदू पंचांगातील तिथींची रचना आणि धार्मिक परंपरा कारणीभूत आहे.
पितृपक्षाला पितृपंधरवडा किंवा श्राद्ध पक्ष असेही म्हटले जाते. हिंदू चांद्र पंचांगानुसार भाद्रपद महिन्यातील पौर्णिमेनंतर कृष्ण पक्ष सुरू होतो. या कृष्ण पक्षातील प्रतिपदेपासून सर्वपितृ अमावास्येपर्यंतचा कालावधी पितरांच्या स्मरणासाठी महत्त्वाचा मानला जातो. अनंत चतुर्दशी ही भाद्रपद शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीला येते. तिच्या दुसऱ्या दिवशी भाद्रपद पौर्णिमा असते आणि त्यानंतर कृष्ण पक्ष सुरू होतो. त्यामुळे पितृपक्षाचा कालावधी गणेशोत्सवाच्या समाप्तीनंतर लगेच येतो.
धार्मिक श्रद्धेनुसार पितृपक्ष हा पूर्वजांचे स्मरण, त्यांच्या नावाने श्राद्ध आणि तर्पण करण्यासाठी महत्त्वाचा काळ मानला जातो. आपल्या कुटुंबातील दिवंगत व्यक्तींचे स्मरण करून त्यांच्या आत्मशांतीसाठी प्रार्थना केली जाते. कुटुंबातील ज्या पूर्वजांची श्राद्धतिथी माहीत आहे, त्या तिथीला श्राद्ध करण्याची परंपरा आहे. तिथी माहीत नसल्यास सर्वपितृ अमावास्येला श्राद्ध करण्याची प्रथा अनेक कुटुंबांमध्ये आढळते.
गणेशोत्सव आणि पितृपक्ष हे स्वतंत्र धार्मिक पर्व आहेत. गणपती बाप्पाचे विसर्जन अनंत चतुर्दशीला झाल्यानंतर पितृपक्षाची सुरुवात होणे हे मुख्यतः पंचांगातील तिथींच्या क्रमामुळे होते. गणेशोत्सव हा भगवान गणेशाच्या भक्तीशी संबंधित उत्सव आहे, तर पितृपक्ष हा पूर्वजांच्या स्मरणाशी संबंधित कालावधी आहे. त्यामुळे एक पर्व संपल्यानंतर दुसऱ्या धार्मिक कालखंडाला सुरुवात होते.
पितृपक्षात पूर्वजांच्या स्मरणार्थ श्राद्ध, तर्पण आणि पिंडदान करण्याची परंपरा आहे. आपल्या कुटुंबाच्या परंपरेनुसार पुरोहितांच्या मार्गदर्शनाखाली हे विधी केले जातात. काही कुटुंबांमध्ये या काळात गरजू व्यक्तींना अन्नदान किंवा इतर वस्तूंचे दान करण्याचीही परंपरा आहे. धार्मिक श्रद्धेनुसार पूर्वजांचे स्मरण आणि दानधर्माला या काळात विशेष महत्त्व दिले जाते.
‘पितृ’ म्हणजे पूर्वज आणि ‘पक्ष’ म्हणजे चंद्राच्या एका पक्षाचा कालावधी. पूर्वजांच्या स्मरणासाठी समर्पित असल्यामुळे या कालावधीला पितृपक्ष असे म्हटले जाते. महाराष्ट्रात याला पितृपंधरवडा असेही संबोधले जाते.
अनंत चतुर्दशी आणि पितृपक्ष यांचा क्रम दरवर्षी पंचांगातील चांद्र तिथींवर अवलंबून असतो. त्यामुळे ‘अनंत चतुर्दशीच्या दुसऱ्याच दिवशी’पितृपक्ष सुरू होतो असे प्रत्येक वर्षी तंतोतंत असेलच असे नाही. स्थानिक पंचांगानुसार तिथी आणि श्राद्धाचे दिवस तपासणे योग्य ठरते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
