रविवार, 21 जून 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारतीय संस्कृतीमध्ये मंदिरदर्शन, तीर्थयात्रा, व्रत-वैकल्ये आणि धार्मिक विधींना अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. अनेकदा स्त्रिया मोठ्या श्रद्धेने एखाद्या देवस्थानाच्या दर्शनासाठी जातात, नवस पूर्ण करण्यासाठी किंवा विशेष पूजेसाठी तीर्थक्षेत्री पोहोचतात. परंतु कधी कधी प्रवासादरम्यान किंवा देवस्थानात पोहोचल्यानंतर अचानक मासिक पाळी सुरू होते. अशा वेळी अनेक महिलांच्या मनात प्रश्न निर्माण होतो की आता काय करावे? दर्शन घ्यावे की नाही? पूजा करता येईल का? धार्मिक दृष्टिकोन काय आहे? याबाबत अनेक समज-गैरसमज समाजात प्रचलित आहेत.
या विषयाकडे धार्मिक परंपरा, धर्मशास्त्र आणि आधुनिक दृष्टिकोन या तिन्ही अंगांनी पाहणे आवश्यक आहे.
सनातन धर्मात मासिक पाळी ही स्त्रीच्या शरीरातील नैसर्गिक आणि जैविक प्रक्रिया मानली गेली आहे. प्राचीन काळात स्त्रियांना या काळात विश्रांती मिळावी, शारीरिक श्रम कमी व्हावेत आणि आरोग्याची काळजी घेता यावी यासाठी काही नियम आखले गेले. कालांतराने हे नियम अनेक ठिकाणी धार्मिक बंधनांच्या स्वरूपात पाहिले जाऊ लागले.
धर्मशास्त्रांमध्ये मासिक पाळी असलेल्या स्त्रीने काही दिवस विश्रांती घ्यावी, यज्ञकर्म, पूजाविधी आणि काही धार्मिक कार्यांपासून दूर राहावे, असे उल्लेख आढळतात. मात्र यामागील मूळ हेतू स्त्रीचा अपमान किंवा तिला कमी लेखणे हा नव्हता, तर तिच्या आरोग्याचे संरक्षण हा होता.
जर एखादी महिला तीर्थयात्रेसाठी किंवा देवदर्शनासाठी गेली असताना अचानक मासिक पाळी सुरू झाली, तर सर्वप्रथम घाबरून जाण्याची गरज नाही. ही पूर्णतः नैसर्गिक घटना आहे.
परंपरेनुसार अनेक मंदिरांमध्ये अशा वेळी गर्भगृहात प्रवेश न करणे किंवा प्रत्यक्ष पूजाविधीत सहभागी न होणे योग्य मानले जाते. अशा परिस्थितीत मंदिराच्या बाहेरून, सभामंडपातून किंवा दूरून श्रद्धेने दर्शन घेता येते.
धर्मशास्त्रात भावनांना आणि भक्तीला सर्वाधिक महत्त्व दिले गेले आहे. देवाला भक्ताच्या अंतःकरणातील श्रद्धा महत्त्वाची असते. त्यामुळे परिस्थितीमुळे प्रत्यक्ष पूजा करता आली नाही तरी मनोभावे केलेले स्मरण आणि प्रार्थना स्वीकारली जाते, अशी श्रद्धा आहे.
अशा प्रसंगी कोणताही विशेष प्रायश्चित्त विधी करण्याची सक्ती धर्मशास्त्रात आढळत नाही. मात्र परंपरेनुसार पुढील गोष्टी केल्या जातात:
देवाचे ध्यान करून मनातच पूजा करावी. मंत्रजप, नामस्मरण किंवा स्तोत्रपठण करता येते.
नामस्मरण
“ॐ नमो भगवते वासुदेवाय”
“श्रीराम जय राम जय जय राम”
“ॐ नमः शिवाय”
यांसारख्या मंत्रांचा जप करणे पुण्यदायी मानले जाते.
जर एखाद्या विशिष्ट पूजेचा किंवा अभिषेकाचा संकल्प केला असेल, तर पाळी संपल्यानंतर पुन्हा मंदिरात जाऊन तो संकल्प पूर्ण करता येतो.
मासिक पाळी संपल्यानंतर स्नान करून देवपूजा, व्रतपूर्ती किंवा नवसपूर्ती करता येते.
काशी, प्रयाग, पंढरपूर, तिरुपती, अयोध्या, उज्जैन किंवा इतर तीर्थक्षेत्रांमध्ये असताना अचानक पाळी आल्यास तीर्थयात्रा सोडून लगेच परतण्याची आवश्यकता नसते.
मंदिर परिसरात राहता येते.
दुरून दर्शन घेता येते.
प्रवचन, कीर्तन, धार्मिक ग्रंथांचे श्रवण करता येते.
जप, ध्यान आणि प्रार्थना करता येते.
मात्र स्थानिक मंदिरांचे नियम असल्यास त्यांचा आदर करणे योग्य ठरते.
भगवद्गीतेत भगवान श्रीकृष्ण भक्तीला सर्वोच्च स्थान देतात. भक्ताचा भाव, श्रद्धा आणि समर्पण महत्त्वाचे आहे. शरीराच्या नैसर्गिक अवस्थेमुळे भक्ती कमी होत नाही.
संत परंपरेतही बाह्य आचारांपेक्षा अंतःकरणातील शुद्धीला अधिक महत्त्व दिले गेले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की परमेश्वराला भक्ताचा भाव प्रिय असतो.
आज अनेक विद्वान, धर्मचिंतक आणि आध्यात्मिक गुरू असे सांगतात की मासिक पाळी ही कोणतीही अशुद्ध अवस्था नसून नैसर्गिक शारीरिक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे स्त्रीने अपराधी भावना बाळगण्याचे कारण नाही. तथापि, एखाद्या मंदिराची पारंपरिक व्यवस्था किंवा कुटुंबातील धार्मिक आचार यांचा आदर राखणेही महत्त्वाचे मानले जाते.
धार्मिक जीवनात परंपरेचा आदर आवश्यक आहे; परंतु त्याचबरोबर स्त्रीच्या नैसर्गिक जैविक प्रक्रियेबद्दल आदर आणि समजही आवश्यक आहे. अचानक पाळी आल्यामुळे देव रागावतील, दर्शनाचे पुण्य नष्ट होईल किंवा पाप लागेल, अशा प्रकारच्या भीतीला धर्मग्रंथांमध्ये ठोस आधार आढळत नाही.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: अशा वेळी घाबरून जाऊ नये. प्रथम स्वतःची स्वच्छता आणि आरोग्याची काळजी घ्यावी. त्यानंतर संबंधित मंदिराच्या परंपरा आणि नियमांचा आदर करून पुढील निर्णय घ्यावा.
Ans: याबाबत सर्व मंदिरांचे नियम सारखे नसतात. काही मंदिरांमध्ये प्रवेशास परवानगी असते, तर काही ठिकाणी पारंपरिक नियमांनुसार निर्बंध असू शकतात. त्यामुळे त्या मंदिराच्या प्रथा जाणून घेणे योग्य ठरते.
Ans: नाही. कोणत्याही कारणामुळे देवदर्शन राहिले तर त्याला दोष मानले जात नाही. भक्ती, श्रद्धा आणि मनातील भावनांना धर्मात अधिक महत्त्व दिले जाते.
