International Yoga Day: गीता, उपनिषदे आणि भारतीय तत्त्वज्ञानात योगाचे काय आहे महत्त्व

आज २१ जून आंतरराष्ट्रीय योग दिवस. भारताने जगाला अमूल भेट दिल्यात त्यात योगही अनमोल भेट आहे. या योगाचे गीता, उपनिषदे महत्त्व काय सांगितले आहे हेच योग दिनानिमित्त जाणून घेऊया

• आज आंतरराष्ट्रीय योग दिन
• गीता, उपनिषदे आणि भारतीय तत्त्वज्ञानामधील योगाचे महत्त्व
• उपनिषदांमधील योगतत्व काय आहे

 

 

भारतीय संस्कृतीने जगाला दिलेल्या अमूल्य देणग्यांपैकी योग ही सर्वात महत्त्वाची देणगी मानली जाते. आज संपूर्ण जग २१ जून हा दिवस ‘आंतरराष्ट्रीय योग दिन’ म्हणून साजरा करत आहे. योग ही केवळ शारीरिक व्यायामपद्धती नसून शरीर, मन, बुद्धी आणि आत्मा यांचा समन्वय साधणारी जीवनपद्धती आहे. भारतीय तत्त्वज्ञान, भगवद्गीता आणि उपनिषदांमध्ये योगाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान देण्यात आले आहे.

‘योग’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘युज्’ या धातूपासून तयार झाला असून त्याचा अर्थ ‘जोडणे’ किंवा ‘एकरूप होणे’ असा आहे. जीवात्म्याचे परमात्म्याशी, तसेच मनुष्याच्या शरीर, मन आणि आत्म्याचे परस्परांशी एकात्म साधणे म्हणजे योग होय. भारतीय ऋषींनी हजारो वर्षांपूर्वी योगाच्या माध्यमातून मानवाच्या सर्वांगीण विकासाचा मार्ग दाखविला.

गीतेतील योगाचे महत्त्व

भगवद्गीतेमध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी योगाचे अत्यंत व्यापक स्वरूप स्पष्ट केले आहे. गीतेच्या सहाव्या अध्यायाला ‘ध्यानयोग’ असे नाव देण्यात आले आहे. गीतेत श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात, “योगः कर्मसु कौशलम्” म्हणजे कर्मामध्ये कौशल्य प्राप्त करणे हाच योग आहे. तसेच “समत्वं योग उच्यते” या वचनाद्वारे सुख-दुःख, यश-अपयश यामध्ये समभाव राखणे म्हणजे योग असे सांगितले आहे. गीतेत कर्मयोग, भक्तियोग, ज्ञानयोग आणि ध्यानयोग यांसारख्या विविध योगमार्गांचे वर्णन आढळते. या सर्वांचा उद्देश मनुष्याला आत्मोन्नती आणि मोक्षाच्या दिशेने नेणे हा आहे.

Jyotiba Story: जोतिबाच्या श्रावणयष्टी यात्रेचे काय आहे धार्मिक महत्त्व? जाणून घ्या

उपनिषदांतील योगतत्त्व

उपनिषदांमध्ये योगाचे आध्यात्मिक स्वरूप अधिक स्पष्ट केले आहे. कठोपनिषदात मन, बुद्धी आणि इंद्रियांचे नियंत्रण हे आत्मसाक्षात्कारासाठी आवश्यक असल्याचे सांगितले आहे. श्वेताश्वतर उपनिषदात ध्यान, प्राणायाम आणि मनःसंयम यांचे महत्त्व वर्णिले आहे. उपनिषदांचा मुख्य संदेश असा आहे की, आत्म्याचे खरे स्वरूप जाणण्यासाठी अंतर्मुख होणे आवश्यक आहे आणि त्यासाठी योग हा सर्वश्रेष्ठ मार्ग आहे. योगाद्वारे मनातील चंचलता कमी होते आणि आत्मज्ञानाचा प्रकाश प्राप्त होतो.

पतंजलींचे योगदर्शन

भारतीय तत्त्वज्ञानातील सहा आस्तिक दर्शनांपैकी पतंजलींचे योगदर्शन विशेष महत्त्वाचे मानले जाते. महर्षी पतंजली यांनी योगसूत्रांमध्ये “योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः” अशी योगाची व्याख्या केली आहे. म्हणजे चित्ताच्या वृत्तींचा निरोध करणे म्हणजे योग. यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी या अष्टांग योगाच्या माध्यमातून मनुष्य आध्यात्मिक उन्नती साधू शकतो, असे त्यांनी सांगितले आहे.

Trigrahi Yoga: त्रिग्रही योगाचा 22 जूनपासून होणार परिणाम; या राशींना सामोरे जावे लागेल आव्हानांना, जाणून घ्या उपाय

आजच्या धकाधकीच्या, तणावपूर्ण जीवनात योगाचे महत्त्व अधिक वाढले आहे. योगामुळे शारीरिक आरोग्य सुधारते, मानसिक तणाव कमी होतो, एकाग्रता वाढते आणि सकारात्मक विचारांची जडणघडण होते. म्हणूनच जगभरातील कोट्यवधी लोक योगाचा स्वीकार करत आहेत.

आंतरराष्ट्रीय योग दिन हा केवळ एका परंपरेचा गौरव नसून भारतीय ज्ञानपरंपरेच्या वैश्विक मूल्यांची जाणीव करून देणारा दिवस आहे. गीता, उपनिषदे आणि भारतीय तत्त्वज्ञानाने योगाला आत्मोन्नती, मनःशांती आणि विश्वबंधुत्वाचा मार्ग म्हणून स्वीकारले आहे. योग हा केवळ व्यायाम नसून जीवन जगण्याची कला आहे. म्हणूनच प्रत्येकाने योगाचा अंगीकार करून निरोगी, संतुलित आणि आनंदी जीवनाकडे वाटचाल करावी, हाच आंतरराष्ट्रीय योग दिनाचा खरा संदेश आहे.

(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)