फोटो सौजन्य- गुगल
‘चलो बुलावा आया है, माता ने बुलाया है!’ या जयघोषात भक्तिभावाने निनादणारा त्रिकुटा पर्वत आणि लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान भारतभूमी ही देवी-देवतांच्या प्राचीन मंदिरांनी आणि तीर्थक्षेत्रांनी समृद्ध आहे. देशाच्या विविध भागांत आदिशक्तीची अनेक प्रसिद्ध मंदिरे आहेत. त्यांपैकी जम्मू आणि काश्मीर केंद्रशासित प्रदेशातील माता वैष्णोदेवी मंदिर हे कोट्यवधी हिंदू भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. उंच पर्वतरांगांमध्ये, निसर्गाच्या सान्निध्यात वसलेल्या या पवित्र तीर्थक्षेत्राचे दर्शन घेण्यासाठी दरवर्षी लाखो भाविक देशाच्या कानाकोपऱ्यातून येतात.
‘जय माता दी’चा जयघोष, भक्तिगीते, डोंगरवाटेने सुरू असलेली पदयात्रा आणि देवीच्या दर्शनाची ओढ यांमुळे वैष्णोदेवीची यात्रा हा केवळ धार्मिक प्रवास राहत नाही, तर श्रद्धा, भक्ती आणि आत्मिक समाधानाचा अनुभव ठरतो. कठीण चढण पार करून देवीच्या दरबारात पोहोचणाऱ्या भाविकांच्या मनात एकच भावना असते, ती म्हणजे माता वैष्णोदेवीच्या चरणी नतमस्तक होण्याची!
माता वैष्णोदेवी मंदिर जम्मू आणि काश्मीर केंद्रशासित प्रदेशातील रियासी जिल्ह्यातील त्रिकुटा पर्वतरांगांमध्ये वसलेले आहे. जम्मू विभागातील कटरा हे या यात्रेचे प्रमुख आधारस्थान आहे. जम्मू शहरापासून कटरा साधारण ४५ ते ५० किलोमीटर अंतरावर आहे.
कटरा येथून माता वैष्णोदेवीच्या मुख्य भवनापर्यंत पोहोचण्यासाठी साधारण १२ ते १४ किलोमीटरचा डोंगराळ मार्ग पार करावा लागतो. मार्गावरील चढ-उतार, निसर्गरम्य पर्वतरांगा, थंड वारे आणि भाविकांच्या मुखातून उमटणारा ‘जय माता दी’चा जयघोष यांमुळे या यात्रेला एक वेगळे आध्यात्मिक वातावरण प्राप्त होते.
हे मंदिर वर्षभर भाविकांसाठी खुले असते. मात्र, हवामान, गर्दी, सुरक्षा व्यवस्था आणि प्रशासकीय सूचनांनुसार यात्रेच्या व्यवस्थेत बदल होऊ शकतात. त्यामुळे यात्रेला जाण्यापूर्वी अधिकृत माहिती तपासणे आवश्यक असते.
माता वैष्णोदेवीच्या मंदिरातील सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे देवीची पारंपरिक मूर्ती नसून नैसर्गिक पाषाणरूपातील तीन पिंडींचे दर्शन घडते. या तीन पिंडी महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती या आदिशक्तीच्या तीन स्वरूपांचे प्रतीक मानल्या जातात.
महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती या तीनही शक्ती अनुक्रमे सामर्थ्य, समृद्धी आणि ज्ञान यांचे प्रतीक मानल्या जातात. या तिन्ही शक्तींचे एकत्रित स्वरूप माता वैष्णोदेवीच्या पवित्र पिंडींमध्ये अनुभवले जाते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
भारतीय उपासना परंपरेत शक्तीला सृष्टीच्या निर्मितीचे, पालनाचे आणि परिवर्तनाचे मूलतत्त्व मानले जाते. वैष्णोदेवीच्या दर्शनातूनही भक्तांना या आदिशक्तीच्या विविध रूपांचे स्मरण होते.
माता वैष्णोदेवीच्या प्रकट होण्याविषयी विविध धार्मिक आख्यायिका प्रचलित आहेत. त्यांपैकी एका प्रचलित कथेनुसार, वैष्णवी ही भगवान विष्णूंच्या दिव्य शक्तीशी संबंधित देवी आहे. तिने धर्मरक्षण आणि मानवकल्याणासाठी पृथ्वीवर अवतार घेतला.
कथेनुसार, वैष्णवीने तपश्चर्येसाठी त्रिकुटा पर्वताची निवड केली. ती ध्यान आणि साधनेत मग्न असताना भैरवनाथ नावाच्या तांत्रिक साधकाने तिचा पाठलाग केला. त्याच्या वर्तनामुळे परिस्थिती संघर्षमय बनली. अखेरीस देवीने आपले उग्र स्वरूप प्रकट करून भैरवनाथाचा वध केला.
मृत्यूपूर्वी भैरवनाथाला आपल्या चुकीची जाणीव झाली आणि त्याने देवीकडे क्षमायाचना केली. देवीने त्याला क्षमा करून त्यालाही आपल्या दर्शनयात्रेत स्थान दिले, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे माता वैष्णोदेवीच्या मुख्य भवनाचे दर्शन घेतल्यानंतर भैरवनाथ मंदिराचे दर्शन घेण्याची परंपरा प्रचलित आहे.
माता वैष्णोदेवीच्या यात्रेतील आणखी एक महत्त्वाचे स्थान म्हणजे अर्धकुमारी मंदिर. याला अर्धक्वारी किंवा गर्भजून गुहा असेही म्हटले जाते. धार्मिक कथेनुसार, माता वैष्णवीने या गुहेत नऊ महिने तपश्चर्या केली. गर्भातील बालकाप्रमाणे गुहेत राहून तिने साधना केली, अशी श्रद्धा असल्यामुळे या स्थानाला ‘गर्भजून’ असे नाव पडल्याचे सांगितले जाते.
अर्धकुमारी हे मुख्य भवनाच्या मार्गावरील महत्त्वाचे धार्मिक स्थळ आहे. येथे दर्शन घेण्यासाठी भाविक मोठ्या संख्येने येतात. गुहेतून जाण्याची परंपरागत पद्धत आणि तेथील धार्मिक वातावरण यांमुळे या स्थानाला यात्रेत विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
नवरात्रोत्सव हा माता वैष्णोदेवीच्या यात्रेतील विशेष महत्त्वाचा काळ आहे. चैत्र नवरात्र आणि शारदीय नवरात्र या दोन्ही उत्सवांच्या काळात मंदिर परिसरात मोठ्या संख्येने भाविक दर्शनासाठी येतात.
नवरात्रात देवीच्या विविध रूपांची पूजा केली जाते. दुर्गा, महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती या शक्तिरूपांचे स्मरण करून भक्त शक्ती, समृद्धी, ज्ञान आणि कल्याणासाठी प्रार्थना करतात.
या काळात मंदिर परिसरात धार्मिक उत्साहाचे वातावरण असते. भक्तिगीते, देवीचा जयघोष आणि सामूहिक प्रार्थना यांमुळे संपूर्ण परिसर भक्तिमय होतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: माता वैष्णोदेवी मंदिर जम्मू आणि काश्मीरमधील रियासी जिल्ह्यातील त्रिकुटा पर्वतरांगांमध्ये वसलेले आहे. कटरा हे यात्रेचे प्रमुख आधारस्थान आहे.
Ans: मंदिरातील तीन पवित्र पिंडी महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती या देवीच्या स्वरूपांचे प्रतीक मानल्या जातात.
Ans: पौराणिक कथेनुसार, देवीने भैरवनाथाला क्षमा करून त्याला आपल्या दर्शनयात्रेत स्थान दिले. त्यामुळे मुख्य भवनातील दर्शनानंतर भैरवनाथ मंदिराचे दर्शन घेण्याची परंपरा आहे.
.png "Videos"){kind=small}
