गुरुवार, 12 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
श्री वटसिद्ध नागनाथ महाराज हे नाथ पंथ आणि नवनाथ परंपरेतील अत्यंत आदरणीय, चमत्कारी आणि महत्त्वपूर्ण संत आहेत. नवनाथांच्या मुख्य यादीमध्ये त्यांचा समावेश असून, त्यांना नागेशनाथ किंवा नागनाथ या नावांनीही ओळखले जाते.
नागनाथ महाराजांविषयीची सविस्तर माहिती घेऊयात.
अवतार आणि उत्पत्ती नवनाथ भक्तीसार ग्रंथातील कथेनुसार, श्री नागनाथ महाराज हे शेषनारायणाचा (शेषनाग) अवतार मानले जातात. भगवान दत्तात्रेयांच्या आज्ञेने जेव्हा नवनाथांनी पृथ्वीवर अवतार घेतले, तेव्हा शेषनागाच्या अंशापासून वडाच्या झाडाखाली (वटवृक्ष) त्यांची उत्पत्ती झाली. म्हणूनच त्यांना ‘वटसिद्ध’ नागनाथ असे म्हटले जाते.
नागनाथ महाराजांनी वड आणि औदुंबराच्या वृक्षाखाली बसून कडक तपश्चर्या केली होती. त्यांच्या तपोबलामुळे आणि सिद्धींमुळे त्यांना निसर्गावर, विशेषतः वटवृक्षावर नियंत्रण मिळवता आले होते, अशी श्रद्धा आहे. त्यांनी अनेक वर्षे निराहार राहून, केवळ वायूभक्षण करून वडाच्या झाडाखाली योगसाधना केली, ज्यामुळे त्यांना ‘वटसिद्ध’ ही पदवी मिळाली.
सिद्धींचे स्वामी नागनाथ महाराज हे अष्टसिद्धी आणि नवनीधींचे स्वामी मानले जातात. त्यांच्याकडे अद्भुत योगसामर्थ्य होते. नागलोकाचे अधिपती शेषनागाचे अवतार असल्यामुळे त्यांचा सर्प आणि नागकुळावर पूर्ण अधिकार होता. सर्पदंश झालेल्या व्यक्तींना बरे करण्याचे आणि विष उतरवण्याचे अनेक चमत्कार त्यांच्या नावावर जोडले गेले आहेत. त्यांनी भारतभ्रमण करून नाथ पंथाचा, अलख निरंजन या नावाचा आणि योगविद्येचा प्रचार केला. गोरक्षनाथांप्रमाणेच त्यांनी समाजात समता आणि भक्तीचा संदेश दिला.
श्री वटसिद्ध नागनाथ महाराजांचे मुख्य आणि अत्यंत जागृत स्थान वडवळ (तालुका मोहोळ, जिल्हा सोलापूर, महाराष्ट्र) येथे आहे.
वडवळ येथील नागनाथ महाराजांचे मंदिर हे लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. या भूमीला ‘संजीवनी मुळीची भूमी’ असेही म्हटले जाते. दरवर्षी नागपंचमीला आणि महाशिवरात्रीला येथे फार मोठी यात्रा भरते. याशिवाय परभणी जिल्ह्यातील शिरड शहापूर येथेही नागनाथ महाराजांचे एक प्राचीन आणि महत्त्वाचे स्थान मानले जाते.
नवनाथ भक्तीसार आणि इतर नाथग्रंथांनुसार, मच्छिंद्रनाथ आणि गोरक्षनाथ यांच्यानंतर जे मुख्य नऊ नाथ झाले, त्यामध्ये नागनाथ महाराजांचे स्थान अढळ आहे. त्यांनी अनेक शिष्यांना दीक्षा देऊन नाथ पंथाची परंपरा पुढे चालवली. वटसिद्ध नागनाथ महाराज हे केवळ एक योगी नव्हते, तर त्यांनी आपल्या चमत्कारांच्या आणि तपोबलाच्या माध्यमातून सामान्य जनतेचे दुःख दूर केले, म्हणूनच आजही नाथ संप्रदायात त्यांना आदराचे स्थान आहे.
नागनाथ महाराजांच्या वडवळ येथील वास्तव्याशी आणि त्यांच्या सिद्धींशी अनेक रंजक व चमत्कारी कथा जोडलेल्या आहेत.. वठलेल्या वडाला पालवी फुटणे (गावाचे नाव ‘वडवळ’): जुन्या काळी वडवळ हे एक घनदाट अरण्य होते. त्यांचे निस्सीम भक्त हेगरस यांच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन नागनाथ महाराज येथे आले. गावात आल्यावर महाराजांनी एका वाळलेल्या (वठलेल्या) वडाची फांदी जमिनीत रोवली आणि त्याला पाणी घातले. तपोबलामुळे त्या वाळलेल्या झाडाला संजीवनी मिळून हिरवी पालवी फुटली. याच चमत्कारामुळे या भूमीला ‘वडवळसिद्ध’ किंवा ‘वडवळ’ हे नाव पडले.
सर्वधर्म समभावाचे प्रतीक वडवळ येथे हिंदू-मुस्लिम ऐक्याची अनोखी परंपरा आजही पाहायला मिळते. मंदिराच्या परिसरातच मशीद असून, उत्सवाच्या वेळी आणि सीमोल्लंघनाच्या पालखी सोहळ्यात आधी मुस्लिम संत ‘शेख नसिरुद्दीन बादशहा’ यांचा जयजयकार केला जातो आणि त्यानंतर ‘हर हर महादेव’च्या घोषणा दिल्या जातात.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: श्री वटसिद्ध नागनाथ महाराज हे नवनाथ परंपरेतील महत्त्वाचे सिद्धपुरुष मानले जातात. त्यांना नागेशनाथ किंवा नागनाथ या नावानेही ओळखले जाते.
Ans: नवनाथ भक्तीसार ग्रंथातील कथेनुसार, नागनाथ महाराज हे शेषनारायण अर्थात शेषनागाचा अवतार मानले जातात.
Ans: वडाच्या झाडाखाली त्यांनी कठोर तपश्चर्या केल्याची श्रद्धा आहे. त्यामुळे त्यांना वटसिद्ध ही पदवी मिळाल्याचे मानले जाते.
