सोमवार, 5 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
भारतीय अध्यात्मपरंपरेत ‘मी कोण आहे?’ हा प्रश्न अत्यंत मूलभूत मानला जातो. उपनिषदांची आणि अद्वैत वेदांताची शिकवण सांगते की, या सर्व ओळखींच्या पलीकडे आपले एक शुद्ध, चैतन्यमय आणि अविनाशी स्वरूप आहे. या आत्मस्वरूपाची जाणीव करून देणारे अत्यंत प्रभावी स्तोत्र म्हणजे ‘निर्वाणषटकम्’, ज्याच्या प्रत्येक चरणाचा शेवट एका गहन अनुभूतीने होतो.
‘चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम्।’
अर्थात, ‘मी चैतन्य आणि आनंदस्वरूप असलेला शिव आहे; मी शिव आहे.’
हे स्तोत्र आद्य शंकराचार्यांनी रचलेले मानले जाते. ‘निर्वाणषटकम्’ म्हणजे सहा श्लोकांचे स्तोत्र. या सहा श्लोकांतून साधकाला बाह्य ओळखींपासून अंतर्मुख करत अखेरीस आपल्या शुद्ध आत्मस्वरूपाचा बोध करून देण्याचा मार्ग दाखविला आहे.
‘शिव’ हा शब्द केवळ भगवान शंकरांच्या सगुण रूपापुरता मर्यादित नाही. ‘शिव’ म्हणजे कल्याणस्वरूप, मंगलमय, शुद्ध चैतन्य असा व्यापक आध्यात्मिक अर्थही त्याला आहे. म्हणून ‘शिवोऽहम्’ याचा अर्थ अहंकाराने ‘मी भगवान शंकरच आहे’ असा घेण्याचा नाही. अद्वैत वेदांताच्या संदर्भात त्याचा अर्थ असा आहे की, माझे खरे आत्मस्वरूप हे शुद्ध चैतन्य आहे आणि त्या चैतन्याचे परमस्वरूप ब्रह्माशी ऐक्य आहे. ही अनुभूती शरीर किंवा अहंकाराची नसून आत्मतत्त्वाची आहे.
निर्वाणषटकम् सुरुवातीपासूनच साधकाला अंतर्मुख करते.
‘मनोबुद्ध्यहंकार चित्तानि नाहं’
अर्थात, मी मन नाही, बुद्धी नाही, अहंकार नाही आणि चित्तही नाही.
मनात विचार येतात आणि जातात. बुद्धी निर्णय घेते. अहंकार ‘मी’ आणि ‘माझे’ यांची भावना निर्माण करतो. चित्तामध्ये स्मृती आणि संस्कार साठलेले असतात. पण या सर्वांचा अनुभव घेणारे जे चैतन्य आहे, ते त्यांच्यापेक्षा वेगळे आहे, अशी या श्लोकाची दिशा आहे.
याचप्रमाणे,
‘न च श्रोत्रजिह्वे न च घ्राणनेत्रे’
अर्थात, मी कान, जीभ, नाक किंवा डोळेही नाही.
येथे शंकराचार्य शरीराचा अपमान करत नाहीत; उलट शरीर आणि आत्मा यांच्यातील भेद समजावून सांगतात. शरीर हे साधन आहे, परंतु आत्मस्वरूप शरीरापुरते मर्यादित नाही.
‘शिवोऽहम्’ ही केवळ म्हणण्याची घोषणा नसून, आत्मस्वरूपाचा बोध करून देणारी अद्वैत वेदांतातील अत्यंत गहन अनुभूती आहे.
निर्वाणषटकम् म्हणण्यासाठी एखादी एकच वेळ बंधनकारक असल्याचे सर्वमान्य शास्त्रीय विधान नाही. मात्र शांत, स्वच्छ आणि एकाग्र मनाने त्याचे पठण करणे अधिक उपयुक्त ठरते.
सकाळची वेळ साधनेसाठी विशेष अनुकूल मानली जाते. वातावरण शांत असते आणि मनावर दिवसभरातील व्यवहारांचा ताण आलेला नसतो. स्नान, देवपूजा किंवा ध्यानापूर्वी शांतपणे निर्वाणषटकम् म्हणता येते.
भगवान शिवाची पूजा, अभिषेक किंवा शिवनामस्मरण केल्यानंतर निर्वाणषटकम् म्हटल्यास उपासनेला आत्मचिंतनाची जोड मिळते.
दिवसभरातील धावपळ संपल्यानंतर संध्याकाळी काही मिनिटे शांत बसून त्याचे पठण करणेही उत्तम. मनातील ताण, अस्वस्थता आणि विचारांची गर्दी कमी करण्यासाठी ते ध्यानपूर्वक म्हणता येते.
निर्वाणषटकम् हे ध्यानापूर्वी म्हणण्यासाठी विशेष अर्थपूर्ण स्तोत्र ठरू शकते. प्रत्येक श्लोकातून ‘मी शरीर नाही, मी मन नाही, मी अहंकार नाही’ अशी अंतर्मुखता निर्माण होत जाते.
स्तोत्र पूर्ण झाल्यावर काही मिनिटे शांत बसून केवळ श्वासाकडे लक्ष देणे आणि ‘शिवोऽहम्’ या भावनेत स्थिर होण्याचा प्रयत्न करता येतो.
शिवभक्तांसाठी सोमवार, प्रदोषकाळ, श्रावणातील सोमवार आणि महाशिवरात्री यांसारख्या शिवोपासनेच्या विशेष प्रसंगी निर्वाणषटकम् पठण करता येते. मात्र हे स्तोत्र केवळ विशेष दिवसापुरते मर्यादित न ठेवता नियमित आत्मचिंतनाचा भाग बनवणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
निर्वाणषटकम् म्हणताना केवळ वेगाने पाठांतर करण्यापेक्षा प्रत्येक ओळीचा अर्थ मनात ठेवून पठण करणे अधिक फलदायी ठरते.
परंपरेनुसार निर्वाणषटकम् हे आद्य शंकराचार्यांचे स्तोत्र मानले जाते. त्यांच्या जीवनकालात हे स्तोत्र रचले गेले असे मानले जाते; परंतु त्याची अचूक तारीख किंवा वर्ष निश्चितपणे उपलब्ध नाही. यासंदर्भात एक प्रसिद्ध परंपरागत आख्यायिका सांगितली जाते. शंकराचार्य आपल्या गुरुंच्या शोधात असताना त्यांची भेट गोविंद भगवत्पादांशी झाली. त्यांनी शंकरांना विचारले—‘तू कोण आहेस?’ या प्रश्नाला उत्तर म्हणून शंकराचार्यांनी आत्मस्वरूपाचे वर्णन करणारे सहा श्लोक उच्चारले, अशी कथा सांगितली जाते. हेच पुढे ‘निर्वाणषटकम्’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.
न मे द्वेषरागौ न मे लोभमोहौ
मदो नैव मे नैव मात्सर्यभावः।
न धर्मो न चार्थो न कामो न मोक्षः
चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम्॥
‘मी चैतन्यस्वरूप आहे. मी आनंदस्वरूप आहे. माझे खरे स्वरूप शिवस्वरूप आहे—शिवोऽहम्, शिवोऽहम्!
