फोटो सौजन्य- chatgpt
तुळशी विवाह हा महाराष्ट्रासह संपूर्ण भारतात विशेषतः गुजरात, गोवा, उत्तर प्रदेश, बिहार, राजस्थान आणि दक्षिण भारतातील कर्नाटक, आंध्र प्रदेश व तेलंगणामध्ये मोठ्या उत्साहात साजरा होणारा एक अत्यंत पवित्र सण आहे. कार्तिक शुद्ध एकादशी (प्रबोधिनी एकादशी) ते कार्तिक पौर्णिमा (त्रिपुरारी पौर्णिमा) या कालावधीत हा विवाहसोहळा पार पडतो. या सोहळ्याचे धार्मिक महत्त्व, महाराष्ट्रातील पारंपरिक पद्धत आणि भारतातील विविध राज्यांमधील वैशिष्ट्यपूर्ण रीतीरिवाज कसे आहेत याबद्दल सविस्तर माहिती घेऊयात.
हिंदू धर्मात तुळशीला साक्षात लक्ष्मीचे रूप मानले जाते, तर शालिग्राम हे भगवान विष्णूंचे प्रतीक आहे. पौराणिक कथेनुसार, जालंधर नावाच्या असुराचा वध करण्यासाठी भगवान विष्णूंना त्याची पतिव्रता पत्नी वृंदा हिचे पतिव्रत्य भंग करावे लागले. सत्य समजल्यावर वृंदाने विष्णूंना दगड (शालिग्राम) होण्याचा शाप दिला आणि स्वतः सती गेली. तिच्या राखेतून तुळशीचे रोप उगवले.
विष्णूंनी वृंदेच्या पतिव्रत्याचा सन्मान करत तिला वरदान दिले की, कार्तिक शुद्ध द्वादशीला शालिग्राम रूपात माझा तुळशीशी विवाह होईल आणि तुळशीपत्राशिवाय मी कोणताही नैवेद्य स्वीकारणार नाही. चातुर्मासातील चार महिन्यांच्या योगनिद्रेनंतर भगवान विष्णू प्रबोधिनी एकादशीला जागे होतात. त्यानंतर होणाऱ्या तुळशी विवाहापासून हिंदू धर्मातील सर्व शुभ कार्ये आणि मानवी विवाहसोहळ्यांना (लग्नसराई) अधिकृत सुरुवात होते.
महाराष्ट्रात तुळशी विवाहाला ‘तुळशीचे लग्न’ असे म्हणतात. घरोघरी हा सोहळा अगदी खऱ्याखुऱ्या लग्नासारखा थाटामाटात साजरा केला जातो. लग्नाच्या आधी अंगणातील तुळशी वृंदावन स्वच्छ करून त्याला गेरू आणि चुन्याने रंगवले जाते. वृंदावनाभोवती आकर्षक रांगोळी काढली जाते. तुळशीभोवती उसाची धाटे, झेंडूची फुले आणि आंब्याच्या डहाळ्यांचा छोटा मांडव उभारला जातो. तुळशीच्या रोपात आवळ्याची आणि चिंचेची फांदी रोवली जाते. तुळशीला नवरीसारखी साडी किंवा लाल चुनरी नेसवून हळद-कुंकू, मंगळसूत्र, बांगड्या आणि दागिन्यांनी सजवले जाते. वर म्हणून बाळकृष्णाची मूर्ती किंवा शालिग्राम ठेवला जातो.
सायंकाळी गोरज मुहूर्तावर किंवा रात्री वधू (तुळस) आणि वर (बाळकृष्ण/शालिग्राम) यांच्यामध्ये रेशमी वस्त्राचा अंतरपाट धरला जातो. कुटुंबातील सदस्य व शेजारी एकत्र येऊन पारंपरिक मंगलाष्टके म्हणतात. “शुभ मंगल सावधान” म्हणताच अक्षता उधळल्या जातात. घरातील यजमान तुळशीचे विधिवत कन्यादान करतात (कन्यादान केल्याचे पुण्य मिळते अशी भावना असते). शेवटी आरती होऊन उपस्थितांना चिरमुरे (लाह्या), गूळ, खोबरे, उसाचे तुकडे, बोर आणि आवळा यांचा विशेष प्रसाद वाटला जातो. अनेक भागांत महिलांचे हळदी-कुंकू आणि फटाक्यांची आतषबाजी केली जाते.
महाराष्ट्राप्रमाणेच भारताच्या इतर भागांतही हा सण स्थानिक संस्कृतीनुसार वेगवेगळ्या नावांनी आणि पद्धतींनी साजरा होतो.
येथे तुळशी विवाह हा सार्वजनिक आणि सामूहिक उत्सवासारखा साजरा केला जातो. कोकणी संस्कृतीनुसार घरोघरी पोहे, नारळाचे पदार्थ आणि फराळ बनवला जातो. अनेक मंदिरांमध्ये ढोल-ताशांच्या गजरात आणि फटाक्यांच्या आतषबाजीत देवळातील देवाची पालखी मिरवणूक काढून हा विवाह लावला जातो.
गुजरातमध्ये तुळशी विवाहाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. सौराष्ट्रातील काही प्रसिद्ध मंदिरांमध्ये (उदा. राम मंदिरे) वधूपक्षाच्या मंदिरातून वरपक्षाच्या मंदिरात रीतसर लग्नपत्रिका पाठवली जाते. प्रबोधिनी एकादशीला ‘लालजी’ (भगवान विष्णू) यांची वाजतगाजत वरात (बारात) काढली जाते. महिला पारंपरिक गरबा आणि लोकगीते गात हा सोहळा साजरा करतात.
उत्तर भारतात प्रबोधिनी एकादशीला ‘देव उठनी एकादशी’ म्हणतात. या दिवशी स्त्रिया दिवसभर निर्जळी किंवा फलाहार उपवास करतात. सायंकाळी उसाचा मंडप उभारून, शालिग्राम आणि तुळशीची गंध-फुलांनी पूजा केली जाते. शालिग्राम हातात धरून तुळशीभोवती सात फेरे (सप्तपदी) पूर्ण केले जातात आणि नवीन पीक (ऊस, रताळे, शिंगाडे, आवळा) देवाला अर्पण केले जाते.
बिहारमधील सौनजा (Saunja) येथील प्रभू धाममध्ये संपूर्ण गाव एकत्र येऊन हा उत्सव साजरा करते. येथे एकादशीपासून त्रयोदशीपर्यंत तीन दिवस हा महोत्सव चालतो, ज्याची सुरुवात रामायण आणि रामचरितमानसच्या पठणाने होते.
दक्षिण भारतात या सणाला ‘तुळसी हब्बा’ (कर्नाटक) किंवा ‘तुळसी कल्याणम्’ व ‘क्षीराब्धी द्वादशी’ (आंध्र प्रदेश व तेलंगणा) म्हणून ओळखले जाते. येथे तुळशी वृंदावनात (‘तुळसी कट्टे’) आवळ्याची फांदी लावून तिला विष्णूचे रूप मानले जाते. संध्याकाळी तुळशीसमोर ३६५ वातींचे तुपाचे दिवे लावून समुद्रमंथन आणि लक्ष्मीच्या आगमनाचे स्मरण केले जाते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: महाराष्ट्र, गुजरात, गोवा, उत्तर प्रदेश, बिहार, राजस्थान, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणासह भारतातील अनेक राज्यांमध्ये तुळशी विवाह साजरा केला जातो.
Ans: महाराष्ट्रात तुळशी वृंदावन सजवून तुळशीला वधूप्रमाणे नटवले जाते. त्यानंतर शालिग्राम किंवा बाळकृष्णाशी मंगलाष्टकांच्या साथीने विवाह लावला जातो.
Ans: तुळशीला लक्ष्मीचे स्वरूप आणि शालिग्रामाला भगवान विष्णूचे प्रतीक मानले जाते. या दोघांचा विवाह केल्याने घरात सुख-समृद्धी नांदते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.






