फोटो सौजन्य- gemini
भारतीय पुराणपरंपरेत देव, भक्ती, धर्म, अधर्म, अहंकार आणि कर्म यांचे नाते अत्यंत सूक्ष्म पद्धतीने मांडले आहे. केवळ देवाची उपासना केली म्हणून मनुष्याचे प्रत्येक कर्म धर्म्य ठरत नाही. व्यक्ती कितीही सामर्थ्यवान, विद्वान किंवा भक्त असली, तरी तिच्या आचरणातून धर्माचा ऱ्हास होत असेल तर त्याचे परिणाम तिला भोगावे लागतात. भारतीय कथांमधील रावण, बळीराजा आणि दुर्योधन ही तीन वेगवेगळ्या स्वरूपांची उदाहरणे म्हणून पाहता येतात.
या तिन्ही व्यक्तींच्या कथांमध्ये एक महत्त्वाचा समान धागा दिसतो. सामर्थ्य, भक्ती आणि वैभव असूनही अहंकार किंवा परिस्थितीजन्य अधर्मामुळे त्यांच्या जीवनाला निर्णायक वळण मिळाले. मात्र तिघांचे शेवट एकसारखे झाले नाहीत. रावणाचा वध झाला, बळीला पाताळाचे राज्य मिळाले आणि दुर्योधनाचा वध धर्मयुद्धात भीमाच्या हातून झाला. त्यामुळे या कथांकडे केवळ ‘देवाने भक्ताचा पराभव केला’ या दृष्टिकोनातून पाहण्यापेक्षा त्यांच्या धार्मिक आणि नैतिक आशयाचा विचार करणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.
रामायणातील रावण हे अत्यंत गुंतागुंतीचे पात्र आहे. तो केवळ लंकेचा राजा किंवा रामाचा शत्रू नव्हता. तो विद्वान, पराक्रमी, तपस्वी आणि भगवान शिवाचा महान भक्त म्हणूनही वर्णिला जातो. त्याने कठोर तपश्चर्या करून ब्रह्मदेवाकडून वर प्राप्त केले होते. त्याला वेद-शास्त्रांचे ज्ञान होते आणि त्याच्या सामर्थ्यामुळे देव, दानव आणि अनेक राजे त्याच्यापासून भयभीत होते.
रावणाच्या व्यक्तिमत्त्वातील ही सकारात्मक बाजू जितकी प्रभावी आहे, तितकाच त्याचा अहंकारही प्रचंड होता. सत्ता आणि सामर्थ्य वाढत गेले तसे स्वतःच्या शक्तीवरचा त्याचा विश्वास अहंकारात बदलत गेला. त्याच्या जीवनातील निर्णायक घटना म्हणजे सीतेचे हरण.
सीतेचे हरण हे केवळ एका स्त्रीचे अपहरण नव्हते; तर ते अधर्माचे कृत्य होते. त्यानंतर श्रीराम आणि रावण यांच्यातील संघर्ष अटळ झाला. राम हे विष्णूचे अवतार मानले जातात. रामायणपरंपरेनुसार, धर्माचे रक्षण आणि अधर्माचा नाश करण्यासाठी त्यांनी रावणाविरुद्ध युद्ध केले. लंकेच्या युद्धात रावणाचा पराभव झाला आणि श्रीरामांच्या हातून त्याचा वध झाला.
महाबली किंवा बळीराजा हे रावणापेक्षा वेगळे पात्र आहे. बळी हा प्रल्हादाचा नातू आणि विरोचनाचा पुत्र मानला जातो. प्रल्हादाप्रमाणेच त्याच्यामध्ये विष्णुभक्तीची परंपरा होती. तो अत्यंत पराक्रमी आणि दानशूर राजा म्हणून प्रसिद्ध आहे.
बळीने आपल्या सामर्थ्याने मोठे साम्राज्य निर्माण केले. त्याचा प्रभाव इतका वाढला की त्याने स्वर्गावरही आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले. त्यामुळे देवांचे स्थान आणि इंद्रपद धोक्यात आले. या पार्श्वभूमीवर भगवान विष्णूंनी वामन अवतार धारण केला. वामन हे लहान ब्राह्मण बालकाच्या रूपात बळीच्या यज्ञस्थळी आले. त्यांनी बळीकडे केवळ तीन पावलांची भूमी मागितली.
यानंतर वामनाने विराट रूप धारण केले. पहिल्या पावलात पृथ्वी, दुसऱ्या पावलात स्वर्ग व्यापला. तिसरे पाऊल ठेवण्यासाठी जागाच उरली नाही. बळीने आपले मस्तक पुढे केले आणि तिसरे पाऊल आपल्या मस्तकावर ठेवण्याची विनंती केली.
या कथेत सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे वामनाने बळीचा वध केला नाही. उलट बळीच्या भक्ती, दानशीलता आणि समर्पणामुळे त्याला विशेष स्थान प्राप्त झाले. पुराणपरंपरेनुसार, त्याला सुतल लोकाचे राज्य देण्यात आले आणि भगवान विष्णू त्याचे रक्षण करण्यासाठी तेथे राहिले.
वामनावताराचा एक अर्थ असा घेतला जातो की, सत्ता आणि सामर्थ्य कितीही मोठे असले तरी ते अंतिमतः धर्माच्या मर्यादेत असले पाहिजे. बळीने शेवटी स्वतःचे सर्वस्व अर्पण केले आणि त्यामुळे त्याची कथा भारतीय लोकपरंपरेत आदराने स्मरणात राहिली.
महाभारतातील दुर्योधनाचे व्यक्तिमत्त्वही अनेक पदरांचे आहे. तो कुरुवंशातील राजपुत्र, पराक्रमी योद्धा आणि गदायुद्धात निपुण होता. त्याला भगवान शिवाची उपासना करणारा म्हणूनही काही परंपरांमध्ये वर्णन केले जाते. मात्र दुर्योधनाच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वात ठळक गुण म्हणजे सत्तेची तीव्र आकांक्षा आणि पांडवांविषयीचा द्वेष.
हस्तिनापूरच्या राजसत्तेवर आपला अधिकार असल्याची त्याची धारणा होती. पांडवांना त्याने सतत प्रतिस्पर्धी मानले. लाक्षागृहाचे षड्यंत्र, द्यूताचा प्रसंग, वनवास आणि त्यानंतरचा संघर्ष अशा घटनांमुळे दोन्ही पक्षांतील दरी वाढत गेली.
महाभारतातील सर्वांत वेदनादायी प्रसंगांपैकी एक म्हणजे द्यूतसभेतील द्रौपदीचा अपमान. या प्रसंगाने संघर्षाला आणखी तीव्र स्वरूप दिले. श्रीकृष्णांनी युद्ध टाळण्यासाठी प्रयत्न केले. पांडवांच्या वतीने अत्यंत मर्यादित मागणीही करण्यात आली; परंतु दुर्योधनाने तडजोड स्वीकारली नाही. परिणामी कुरुक्षेत्रावर महायुद्ध झाले.
महाभारताच्या युद्धात श्रीकृष्ण स्वतः शस्त्र न उचलता अर्जुनाचे सारथ्य आणि मार्गदर्शन करत होते. दुर्योधनाचा अंतिम सामना भीमाशी गदायुद्धात झाला. युद्धाच्या अखेरीस भीमाने दुर्योधनाच्या मांडीवर प्रहार केला आणि त्याचा पराभव झाला.
दुर्योधनाचा अंत रामाच्या हातून किंवा विष्णूच्या प्रत्यक्ष अवताराच्या हातून झाला नाही. त्यामुळे त्याची कथा रावणाच्या कथेसारखी नाही. येथे श्रीकृष्णांची भूमिका धर्माच्या बाजूने मार्गदर्शक आणि रणनीतीकाराची आहे आणि दुर्योधनाचा वध भीमाच्या हातून होतो.
रावण, बळी आणि दुर्योधन यांच्या कथा एकत्र पाहिल्या तर भारतीय पुराणपरंपरेतील एक महत्त्वाचा विचार समोर येतो..भक्ती ही केवळ बाह्य उपासनेपुरती मर्यादित नसून आचरणाशीही जोडलेली आहे.
देवभक्ती आणि नैतिक आचरण यांना भारतीय परंपरेत एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे केलेले नाही. भक्ती व्यक्तीला शक्ती देऊ शकते; परंतु त्या शक्तीचा वापर कोणत्या मार्गाने केला जातो, हा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न ठरतो.
या तिन्ही कथा एकाच सूत्रात बांधताना ‘भक्ती असूनही देवाने त्यांना मारले’ एवढेच म्हणणे अपुरे ठरते. तिन्ही कथांचे धार्मिक आशय आणि परिणाम वेगवेगळे आहेत.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
.png "Videos"){kind=small}
