
फोटो सौजन्य- chatgpt
त्रिपुरा पौर्णिमा (किंवा कार्तिक पौर्णिमा) ही भगवान शंकरांनी ‘त्रिपुरासुर’ नावाच्या तीन महापराक्रमी राक्षसांचा वध करून तिन्ही लोकांना त्यांच्या अत्याचारातून मुक्त केल्याच्या विजयाचे प्रतीक म्हणून साजरी केली जाते. या दिवशी देवदिवाळी देखील साजरी केली जाते, कारण या विजयाचा आनंद साजरा करण्यासाठी स्वतः देवतांनी काशी नगरीत येऊन दिवे लावले होते.
तारकासुर नावाच्या महाबलाढ्य असुराचा भगवान शंकराचे पुत्र कार्तिकेय यांनी वध केला होता. आपल्या वडिलांच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी तारकासुराचे तीन पुत्र तारकाक्ष, कमलाक्ष आणि विद्युन्माली यांनी ब्रह्मदेवांना प्रसन्न करण्यासाठी अत्यंत कठोर तपश्चर्या सुरू केली. त्यांच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेव प्रकट झाले आणि त्यांना वर मागण्यास सांगितले. तिन्ही भावांनी ब्रह्मदेवांकडे अमरत्वाचा वर मागितला.
ब्रह्मदेवांनी अमरत्व देण्यास नकार दिला, तेव्हा त्यांनी एक युक्ती लढवली आणि असा वर मागितला की, आमच्यासाठी अंतराळात फिरणारी तीन अभेद्य शहरे (पुर) तयार व्हावीत. त्यातील एक सोन्याचे, दुसरे चांदीचे आणि तिसरे लोखंडाचे असावे. ही तिन्ही शहरे १,००० वर्षांनंतर केवळ एका विशिष्ट क्षणी (अभिजित नक्षत्रात) एकाच सरळ रेषेत येतील.
त्या एकाच क्षणी, जो कोणी एकाच बाणाने या तिन्ही शहरांचा भेद करेल, त्याच्याच हातून आमचा मृत्यू व्हावा. ब्रह्मदेवांनी ‘तथास्तु’ म्हटले. त्यानंतर असुरांचा शिल्पकार मयासुर याने त्यांच्यासाठी अंतराळात फिरणारी तीन भव्य शहरे (त्रिपुर) निर्माण केली. या तीन शहरांमुळे या तिन्ही भावांना एकत्रितपणे ‘त्रिपुरासुर’ असे नाव पडले.
वरदान मिळाल्यामुळे अजिंक्य झालेल्या त्रिपुरासुराने तिन्ही लोकांत (स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ) प्रचंड हाहाकार माजवला. त्यांनी देवतांना स्वर्गातून हाकलून लावले आणि ऋषीमुनींच्या यज्ञांत विघ्ने आणायला सुरुवात केली. त्यांच्या त्रासाला कंटाळून सर्व देव भगवान विष्णू आणि ब्रह्मदेवांसह कैलास पर्वतावर भगवान शंकरांकडे मदतीसाठी गेले.
देवांची विनंती मान्य करून भगवान शंकरांनी त्रिपुरासुराचा संहार करण्याचे ठरवले. या महायुद्धासाठी संपूर्ण ब्रह्मांडानेच शंकरांचे शस्त्र आणि रथ बनण्याचे ठरवले. पृथ्वी स्वतः रथ बनली आणि सूर्य व चंद्र त्या रथाची दोन चाके बनले. ब्रह्मदेव स्वतः या रथाचे सारथी बनले. मेरु पर्वत धनुष्य बनला आणि वासुकी नाग त्या धनुष्याची दोरी (प्रत्यंचा) बनला. भगवान विष्णू स्वतः बाण बनले, ज्याच्या टोकावर अग्निदेव आणि पाठीशी वायुदेव विराजमान झाले.
१,००० वर्षे पूर्ण होण्याच्या दिवशी कार्तिक पौर्णिमेचा शुभ योग जुळून आला. आकाशात फिरणारी ती तिन्ही शहरे एका विशिष्ट क्षणी एका सरळ रेषेत आली. त्याच क्षणी भगवान शंकरांनी आपल्या दिव्य धनुष्यावरून तो बाण सोडला. त्या एकाच अमोघ बाणाने तिन्ही शहरांचा भेद केला आणि ती शहरे जळून भस्म झाली. यासोबतच तिन्ही असुरांचा अंत झाला. या पराक्रमामुळे भगवान शंकरांना ‘त्रिपुरारी’ असे नाव पडले.
त्रिपुरासुराच्या वधानंतर तिन्ही लोकांत पुन्हा शांतता प्रस्थापित झाली. या विजयाचा आनंद साजरा करण्यासाठी सर्व देवी-देवता पृथ्वीवर काशी (वाराणसी) नगरीत अवतरले आणि त्यांनी गंगा नदीच्या काठावर लाखो दिवे लावून उत्सव साजरा केला. म्हणूनच दरवर्षी कार्तिक पौर्णिमेला ‘त्रिपुरारी पौर्णिमा’ किंवा ‘देवदिवाळी’ साजरी केली जाते. या दिवशी मंदिरांमध्ये आणि घराबाहेर दिवे (विशेषतः त्रिपुर वात) लावण्याची परंपरा आहे. असे मानले जाते की या दिवशी दीपदान केल्याने जीवनातील अंधकार दूर होतो आणि सुख-समृद्धी लाभते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: कार्तिक पौर्णिमेला भगवान शंकरांनी त्रिपुरासुराचा वध केल्याच्या विजयाच्या स्मरणार्थ त्रिपुरारी पौर्णिमा साजरी केली जाते.
Ans: पौराणिक मान्यतेनुसार, त्रिपुरासुराच्या वधानंतर देवतांनी काशीमध्ये दिवे लावून आनंदोत्सव साजरा केला. त्यामुळे या दिवसाला देवदिवाळी म्हणतात.
Ans: त्यांना सोन्याचे, चांदीचे आणि लोखंडाचे अशी तीन अभेद्य शहरे मिळाली होती. एका विशिष्ट क्षणी एकाच बाणाने या तिन्ही शहरांचा नाश करणाऱ्याच्याच हातून त्यांचा मृत्यू होईल, असा वर होता.