रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारतामध्ये रामायणातील पराक्रमी पक्षीराज जटायू यांच्या स्मरणार्थ दोन मुख्य आणि जगप्रसिद्ध ठिकाणे आहेत. महाराष्ट्रात नाशिक जिल्ह्यातील सर्वतीर्थ टाकेद येथे प्राचीन जटायू मंदिर आहे, तर केरळ राज्यातील कोल्लम जिल्ह्यात चदयामंगलम येथे जटायू अर्थ सेंटर (जटायुपारा) आणि कोदंड राम मंदिर स्थित आहे. या मंदिराविषयी अधिक माहिती घेऊ यात..
रामायणातील अरण्यकांडामध्ये जटायूंच्या अद्वितीय पराक्रमाची आणि बलिदानाची कथा येते. जटायू हे महर्षी कश्यप आणि विनता यांचे पुत्र अरुण यांचे कनिष्ठ चिरंजीव होते. ते पक्षीराज गरुडाचे पुतणे आणि अयोध्येचे राजा दशरथ यांचे अत्यंत जवळचे मित्र होते. जेव्हा लंकापती रावणाने पंचवटीतून माता सीतेचे कपटाने अपहरण केले आणि तो तिला पुष्पक विमानातून आकाशातून घेऊन जात होता, तेव्हा सीतेचा आक्रोश जटायूंनी ऐकला. वृद्ध असूनही जटायूंनी रावणाला अडवले आणि सीतेची सुटका करण्यासाठी त्याच्याशी भीषण युद्ध केले.
या युद्धात जटायूंनी रावणाचा रथ मोडून काढला, परंतु रावणाने आपल्या ‘चंद्रहास’ तलवारीने जटायूंचे दोन्ही पंख छाटले. गंभीर जखमी अवस्थेत जटायू जमिनीवर कोसळले. पुढे सीतेचा शोध घेत आलेल्या श्रीराम आणि लक्ष्मण यांना जटायूंनी सीतेच्या अपहरणाची आणि रावण दक्षिणेकडे गेल्याची महत्त्वाची माहिती दिली. त्यानंतर श्रीरामांच्या मांडीवरच जटायूंनी प्राण सोडले आणि प्रभू रामांनी स्वतः त्यांचा अंत्यसंस्कार करून त्यांना मोक्ष प्रदान केला.
महाराष्ट्रातील हे अत्यंत दुर्मिळ आणि प्राचीन मंदिर असून येथे प्रत्यक्ष जटायूंची पूजा केली जाते. हे मंदिर नाशिक जिल्ह्यातील इगतपुरी तालुक्यात घोटी-सिन्नर मार्गावर टाकेद बुद्रुक गावात वसलेले आहे. हे एक मध्ययुगीन आणि प्राचीन मंदिर मानले जाते, ज्याचा जीर्णोद्धार काळानुरूप स्थानिक भाविक आणि राज्य शासनाच्या माध्यमातून करण्यात आला आहे. प्रचलित कथेनुसार, मृत्यूसमयी तहानलेल्या जटायूंची तहान भागवण्यासाठी श्रीरामांनी जमिनीत बाण मारून पाताळातून सर्व तीर्थांचे (गंगेचे) पाणी येथे प्रकट केले होते. म्हणूनच या ठिकाणाला ‘सर्वतीर्थ टाकेद’ असे म्हटले जाते. येथे आजही बारमाही वाहणारे पवित्र जलकुंड पाहायला मिळते.
नाशिक शहरापासून हे ठिकाण सुमारे ५० किलोमीटर अंतरावर आहे. मुंबई किंवा पुण्याहून येणाऱ्या पर्यटकांना इगतपुरी किंवा घोटी रेल्वे स्थानकावर उतरून रिक्षा किंवा खाजगी वाहनाने घोटी-सिन्नर रस्त्याने टाकेद येथे सहज पोहोचता येते.
दक्षिण भारतातील लोकपरंपरेनुसार, जटायू पंख कापल्यानंतर केरळमधील एका उंच खडकावर कोसळले होते. हे भव्य स्मारक केरळच्या कोल्लम जिल्ह्यातील चदयामंगलम (मूळ नाव जटायुमंगलम) येथे एका १,००० फूट उंच टेकडीवर (जटायुपारा) बांधले आहे. प्रसिद्ध शिल्पकार आणि चित्रपट निर्माते राजीव आंचल यांनी या भव्य शिल्पाची निर्मिती केली आहे. हे केंद्र १७ ऑगस्ट २०१८ रोजी पर्यटकांसाठी पूर्णपणे खुले करण्यात आले.
येथे जगातील सर्वात मोठे पक्षी शिल्प (२०० फूट लांब, १५० फूट रुंद आणि ७० फूट उंच) उभारण्यात आले आहे, जे स्त्री सन्मान आणि सुरक्षेचे प्रतीक मानले जाते. या टेकडीवर प्राचीन श्री कोदंड राम मंदिर देखील आहे, जेथे प्रभू रामांच्या पावलांचे ठसे खडकावर उमटलेले दिसतात. शिल्पाच्या आत ६-डी थिएटर आणि रामायण संग्रहालय उभारण्यात आले आहे.
या ठिकाणाहून सर्वात जवळचा विमानतळ तिरुवनंतपुरम (त्रिवेंद्रम) असून तो सुमारे ५२ किलोमीटर अंतरावर आहे. रेल्वेने प्रवास करायचा असल्यास कोल्लम (३८ किमी) किंवा वर्कला शिवगिरी (२५ किमी) ही जवळची स्थानके आहेत. टेकडीच्या पायथ्यापासून वर मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी आधुनिक केबल कार (रोपवे) किंवा ८२६ पायऱ्यांचा पायी मार्ग उपलब्ध आहे..
दोन्ही ठिकाणी रावणाने जटायूचे पंख छाटूले अशी पौराणिक कथा प्रचलित आहे. दोन्ही पैकी नक्की कोणते यांचे संशोधन सुरू आहे.. पण दोन्ही ठिकाणी आजही भाविकांची मोठी गर्दी होत असते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातील टाकेद आणि केरळमधील कोल्लम जिल्ह्यातील चदयामंगलम येथे जटायूंशी संबंधित प्रसिद्ध धार्मिक स्थळे आहेत.
Ans: पौराणिक मान्यतेनुसार, जखमी जटायूंची तहान भागवण्यासाठी श्रीरामांनी बाण मारून येथे जलकुंड निर्माण केले होते. त्यामुळे या ठिकाणाला सर्वतीर्थ टाकेद असे नाव पडले.
Ans: रावणाने माता सीतेचे अपहरण केले तेव्हा जटायूंनी त्याला अडवून सीतेच्या रक्षणासाठी युद्ध केले. या युद्धात रावणाने त्यांचे पंख छाटले.
