फोटो सौजन्य- pinterest
आषाढी वारी ही केवळ पंढरपूरकडे जाणारी पायी यात्रा नाही, तर ती महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेने घडवलेली एक जिवंत संस्कृती आहे. शेकडो वर्षांपासून लाखो वारकरी संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांच्या पालख्यांसह विठ्ठलनामाचा गजर करत पंढरपूरकडे मार्गक्रमण करतात. या वारीत रिंगण, फुगडी, दिंडी आणि टाळ-मृदुंग या परंपरा केवळ बाह्य विधी नसून, त्या वारकरी संप्रदायाच्या श्रद्धा, शिस्त, समता आणि सामूहिक भक्तीचे प्रतीक आहेत.
वारकरी संप्रदायात प्रत्येक क्षण नामस्मरणासाठी आणि प्रत्येक पाऊल विठ्ठलाच्या भेटीसाठी असते. वाटेत थकवा, उन्हाचा त्रास किंवा पावसाची पर्वा न करता वारकरी “ज्ञानोबा-तुकोबा”, “रामकृष्ण हरी” आणि “जय जय रामकृष्ण हरी” या नामघोषात पुढे जातात. या प्रवासात रिंगण, फुगडी, दिंडी आणि टाळ-मृदुंग यामुळे वारीला एक वेगळीच आध्यात्मिक ऊर्जा प्राप्त होते.
वारीतील सर्वात भावस्पर्शी आणि महत्त्वाचा सोहळा म्हणजे रिंगण. परंपरेनुसार पालखीतील संतांच्या पादुकांच्या सान्निध्यातील अश्वाला विशिष्ट मैदानात गोलाकार धाववले जाते. वारकऱ्यांचा विश्वास आहे की या अश्वात संतांची अदृश्य कृपा आणि चैतन्य असते. अश्व धावत असताना लाखो वारकरी “ज्ञानोबा-तुकोबा”चा गजर करतात. अश्वाच्या टापांखालची माती पवित्र मानून अनेक वारकरी ती मस्तकाला लावतात. ही माती संतांच्या चरणस्पर्शाने पावन झाल्याची भावना असते.
रिंगणाचा संदेश असा आहे की संतांचे विचार आणि कृपा कोणत्याही एका व्यक्तीपुरते मर्यादित नसून सर्व समाजासाठी समान आहेत. गोलाकार रिंगण समतेचे, अखंड भक्तीचे आणि जीवनचक्राचे प्रतीक मानले जाते.
वारीत अनेक ठिकाणी महिला आणि पुरुष वारकरी फुगडी खेळताना दिसतात. ही फक्त लोककला नाही, तर सामूहिक भक्तीचे सुंदर रूप आहे.
फुगडी खेळताना दोन किंवा अधिक वारकरी हातात हात घेऊन गोल फिरतात आणि त्याचवेळी अभंग, ओव्या किंवा विठ्ठलनामाचा गजर करतात. या खेळात वय, जात, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक दर्जा यांचा कोणताही भेद राहत नाही. फुगडीचा आध्यात्मिक अर्थ असा सांगितला जातो की जीवनात सुख-दुःखाचे चक्र सतत फिरत असते. त्या चक्रात विठ्ठलाचे नाम धरून राहिल्यास मन स्थिर राहते. म्हणून फुगडी हा केवळ खेळ नसून भक्तीतील आनंद, एकात्मता आणि समरसतेचा उत्सव आहे.
वारीचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे दिंडी! दिंडी म्हणजे ठरावीक वारकऱ्यांचा शिस्तबद्ध समूह. प्रत्येक दिंडीला क्रमांक, प्रमुख, ध्वज, टाळकरी, मृदुंगवादक आणि व्यवस्थापन असते.
प्रत्येक दिंडीचे स्वतःचे नियम असतात. वेळेवर उठणे, सामूहिक प्रार्थना, हरिपाठ, अभंगगायन, नामस्मरण, स्वच्छता आणि शिस्त यांचे पालन प्रत्येक वारकरी करतो.
दिंडी व्यवस्थेमुळे लाखो वारकरी कोणताही गोंधळ न होता एकत्र प्रवास करू शकतात. ही व्यवस्था संतांनी समाजाला दिलेल्या संघटनशक्तीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. दिंडी शिकवते की सामूहिक जीवनात शिस्त, सेवा, सहकार्य आणि परस्पर आदर यांना अत्यंत महत्त्व आहे.
वारकरी संप्रदायात टाळाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. दोन धातूच्या चकत्यांपासून बनलेले हे वाद्य अभंग आणि भजनाला लय देते. टाळ वाजवताना वारकऱ्यांचे मन नामात एकाग्र होते. टाळीचा प्रत्येक नाद “विठ्ठल… विठ्ठल…” या जपाला अधिक प्रभावी बनवतो. टाळांचा सामूहिक आवाज हजारो वारकऱ्यांना एकाच लयीत बांधतो. त्यामुळे नामस्मरण अधिक सशक्त आणि सामूहिक होते.
मृदुंग हे वारकरी परंपरेतील प्रमुख तालवाद्य आहे. माती किंवा लाकडापासून तयार केलेल्या या वाद्याचा गंभीर आणि मधुर नाद संपूर्ण वातावरण भक्तिमय करतो. अभंग सुरू होताच मृदुंगाचा ठेका वारकऱ्यांच्या पावलांशी एकरूप होतो. त्यामुळे चालण्यात उत्साह येतो आणि थकवा कमी जाणवतो. अनेक वारकरी मृदुंगाच्या तालाला भक्तीचा हृदयस्पंदन मानतात. त्याचा नाद मनातील अस्वस्थता दूर करून भक्तीची अनुभूती अधिक गहिरी करतो.
संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव, संत एकनाथ आणि इतर संतांनी या परंपरांद्वारे समाजाला समता, बंधुभाव आणि प्रेमाचा संदेश दिला.
“ज्ञानोबा माऊली तुकाराम!”
“पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल!”
“जय जय रामकृष्ण हरी!”
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: रिंगण हा पालखी सोहळ्यातील महत्त्वाचा धार्मिक विधी आहे. यात संतांच्या पादुकांच्या सान्निध्यातील अश्व गोलाकार धावतो. हा सोहळा संतांची कृपा आणि भक्तीचे प्रतीक मानला जातो.
Ans: "ज्ञानोबा-तुकोबा", "जय जय रामकृष्ण हरी", "रामकृष्ण हरी" आणि "पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल" असे नामघोष संपूर्ण वारीत अखंड घुमत असतात.
Ans: आषाढी वारी ही महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेचा अमूल्य वारसा आहे. ही यात्रा भक्ती, संस्कृती, आध्यात्मिकता आणि सामाजिक ऐक्य यांचे जिवंत प्रतीक मानली जाते.
.png "Videos"){kind=small}
