गुरुवार, 8 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
हिंदू धर्मात पितृपक्षाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. आपल्या जीवनाला आकार देणाऱ्या पूर्वजांचे स्मरण, त्यांच्या ऋणाची जाणीव आणि त्यांच्या आत्मशांतीसाठी श्रद्धेने केले जाणारे तर्पण, श्राद्ध व अन्नदान ही या काळाची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. पितृपक्षातील शेवटची अमावस्या म्हणजे सर्वपित्री अमावस्या. हिलाच पितृमोक्ष अमावस्या, महालय अमावस्या किंवा काही प्रदेशांत केवळ महालया असेही म्हटले जाते.
ज्यांच्या मृत्यूची तिथी माहीत नाही, अशा ज्ञात-अज्ञात पितरांसाठीही या दिवशी श्राद्ध व तर्पण करता येते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे. त्यामुळे पितृपक्षातील कोणतीही तिथी चुकली असेल किंवा एखाद्या पूर्वजाची तिथी माहीत नसेल, तर सर्वपित्री अमावस्या विशेष महत्त्वाची मानली जाते.
भारताच्या विविध भागांत या दिवसाचे स्वरूप स्थानिक परंपरा, खाद्यसंस्कृती आणि तीर्थक्षेत्रांनुसार बदलते. मात्र, त्यामागील मूलभाव एकच आहे. कृतज्ञतेने पितरांचे स्मरण आणि त्यांच्या आत्मशांतीसाठी प्रार्थना.
गुजरातमध्ये अमांत पद्धतीचे पंचांग प्रचलित असल्यामुळे या अमावस्येला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. नर्मदा नदीला पवित्र मानले जात असल्याने तिच्या तीरावर पितृकार्य करण्यासाठी भाविक मोठ्या संख्येने एकत्र येतात. विशेषतः चाणोद आणि कर्नाळी यांसारख्या नर्मदातीरावरील तीर्थक्षेत्रांमध्ये तर्पण, पिंडदान आणि श्राद्धविधी केले जातात. नदीत स्नान करून पितरांना जल अर्पण करण्याची परंपरा आहे.
गुजराती घरांमध्ये या दिवशी सात्त्विक भोजन तयार करून त्यातील अंश पितरांच्या स्मरणार्थ अर्पण केला जातो. खीर, पुरी यांसारखे पदार्थ नैवेद्य म्हणून केले जातात. तसेच कावळा, गाय, कुत्रा आदी प्राण्यांना अन्न देण्याची परंपराही अनेक कुटुंबांत आढळते.
उत्तर प्रदेशातील काशी आणि प्रयागराज ही पितृकार्याची महत्त्वाची तीर्थक्षेत्रे मानली जातात. सर्वपित्री अमावस्येला गंगाघाटांवर भाविक स्नान करून पितरांना तर्पण करतात. काही जण धार्मिक विधीनुसार मुंडण करून श्राद्धविधी करतात. प्रयागराजमधील त्रिवेणी संगमावरही पितृकार्याला विशेष महत्त्व आहे. पवित्र नदीत स्नान, तर्पण, पिंडदान आणि अन्नदान यांद्वारे पितरांप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली जाते.
घरगुती परंपरेत ब्राह्मणांना भोजन देणे, सात्त्विक पदार्थ तयार करणे आणि अन्नदान करणे यांना महत्त्व असते. काही भागांत संध्याकाळी घराच्या प्रवेशद्वाराजवळ पितरांच्या स्मरणार्थ दीप प्रज्वलित करण्याची प्रथा आहे.
मध्य प्रदेशातील उज्जैन हे पितृकार्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. क्षिप्रा नदीच्या तीरावर आणि विशेषतः सिद्धवट येथे पिंडदान व तर्पण करण्याची परंपरा आहे. मालवा आणि बुंदेलखंड भागात सर्वपित्री अमावस्येच्या निमित्ताने घराची स्वच्छता करून पितरांच्या स्मरणार्थ भोजन तयार केले जाते. काही ठिकाणी पिंपळवृक्षाला जल अर्पण करण्याची प्रथा आढळते.
पोळी, पुरी, कढी, गूळ-खोबरे यांसारखे पदार्थ तयार करून त्यांचा नैवेद्य दाखवला जातो. त्यानंतर गरजू व्यक्तींना अन्नदान करण्याला विशेष महत्त्व दिले जाते.
राजस्थानातील पुष्कर हे केवळ धार्मिक पर्यटनाचे नव्हे, तर प्राचीन तीर्थपरंपरेचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. पुष्कर सरोवराच्या घाटांवर सर्वपित्री अमावस्येला पितरांच्या स्मरणार्थ तर्पण व पिंडदान केले जाते. राजस्थानी खाद्यसंस्कृतीची झलक पितृकार्याच्या भोजनातही दिसते. खीर, पुआ किंवा मालपुआ, लापशी यांसारखे गोड पदार्थ तयार करून पितरांना अर्पण केले जातात. पाहुण्यांचे आदरपूर्वक भोजन घालणे आणि गरजू व्यक्तींना अन्न देणे हीदेखील या दिवसाची महत्त्वाची बाजू आहे.
राजस्थानच्या काही भागांत कावळे, गायी आणि इतर पक्षी-प्राण्यांना अन्न व पाणी देण्याला विशेष महत्त्व दिले जाते. पितृस्मरणातून जीवमात्रांप्रती करुणेची भावना जागृत करणे, हाही या परंपरेचा सुंदर संदेश आहे.
पश्चिम बंगालमध्ये सर्वपित्री अमावस्येला प्रामुख्याने ‘महालया’ म्हणून ओळखले जाते. बंगाली संस्कृतीमध्ये महालयाला अत्यंत भावनिक आणि धार्मिक महत्त्व आहे. या दिवसापासून दुर्गापूजेच्या आगमनाची चाहूल लागते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
