Shiv Purana: शिवपुराण म्हणजे काय? जाणून घ्या शिवपुराण पठणाचे महत्त्व, पूजा पद्धत आणि कथा

हिंदू धर्मातील अठरा महापुराणांपैकी एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि पूजनीय पुराण म्हणजे शिवपुराण. हा ग्रंथ केवळ भगवान शिवाच्या कथा सांगणारा नाही, तर सृष्टीची निर्मिती, पालन आणि संहार यामागील तत्त्वज्ञान, भक्ती, धर्म, साधना, योग, मोक्ष आणि जीवनाचे आध्यात्मिक अर्थ स्पष्ट करणारा व्यापक ग्रंथ मानला जातो.

• शिवपुराण म्हणजे काय
• शिवपुराण वाचनाचे महत्त्व
• शिवपुराणाची रचना कोणी केली

 

 

शिवपुराणात भगवान शिव केवळ देव म्हणून नाही, तर परब्रह्म, अनंत शक्ती आणि विश्वाचे अंतिम सत्य म्हणून वर्णिले आहेत. म्हणूनच अनेक शिवभक्त या ग्रंथाला “शिवतत्त्व समजून घेण्याचा मार्ग” असेही म्हणतात.

शिवपुराण म्हणजे काय?

पुराण म्हणजे प्राचीन काळातील ज्ञान, इतिहास, धर्म, आख्यायिका, तत्त्वज्ञान आणि जीवनमूल्ये सांगणारे ग्रंथ. शिवपुराण हे विशेषतः भगवान शिवाच्या महिमा, स्वरूप, अवतार, लीलांचे वर्णन आणि त्यांच्या उपासनेची पद्धत सांगणारे पुराण आहे.
पौराणिक परंपरेनुसार या ग्रंथाचे कथन महर्षी वेदव्यास यांनी केले असे मानले जाते.

भागीरथाच्या तपश्चर्येमुळे पृथ्वीवर अवतरली गंगा; भगवान शिवांनी जटांमध्ये का धारण केला तिचा प्रवाह

शिवपुराणाची रचना

परंपरेनुसार शिवपुराणात सुमारे २४ हजार श्लोक असल्याचे सांगितले जाते. विविध परंपरांमध्ये अध्याय आणि संहितांची संख्या बदलते; मात्र सामान्यतः खालील संहितांचा उल्लेख आढळतो:

विद्येश्वर संहिता

ही शिवपुराणाची प्रारंभिक संहिता मानली जाते. यामध्ये शिवतत्त्वाचे वर्णन, शिवपूजेचे महत्त्व, लिंगपूजेची उत्पत्ती, व्रत, नियम आणि धार्मिक आचार येतात.

रुद्र संहिता

ही सर्वाधिक लोकप्रिय मानली जाते. यामध्ये भगवान शिवाचा विवाह, सती यांची कथा, पार्वती यांची तपश्चर्या, कामदेव दहन, कार्तिकेय जन्म, गणेश जन्म

शतरुद्र संहिता

या भागात शिवाच्या विविध रूपांचे वर्णन आहे.

महादेवाची अनेक स्वरूपे

विविध देवतांचे उत्पत्तीवर्णन

शिवभक्तीचे महत्त्व

कोटिरुद्र संहिता

यामध्ये विविध शिवलिंगांची माहिती, ज्योतिर्लिंगांचे महत्त्व, पूजा आणि व्रते

उमा संहिता

ही संहिता ज्ञान, धर्म आणि साधनेशी संबंधित आहे. योग, सदाचार, भक्तीमार्ग, मोक्षमार्ग

Garuda Purana: रात्री अंत्यसंस्कार केल्यास आत्म्याला मोक्ष मिळत नाही? जाणून घ्या गरुड पुराणातील धार्मिक श्रद्धा

 

कैलास संहिता

यामध्ये गुरुचे महत्त्व, शिवज्ञान, ध्यानसाधना

वायवीय संहिता

शिवतत्त्वाचे सखोल आध्यात्मिक विवेचन या भागात येते.

 

शिवपुराणातील प्रमुख कथा

दक्षयज्ञ आणि सतीचा त्याग

राजा दक्ष यांनी केलेल्या यज्ञात शिवाचा अपमान झाल्याने सतीने देहत्याग केला. ही कथा अहंकार आणि भक्ती यांचा संघर्ष दर्शवते.

पार्वतीची तपश्चर्या

सतीचा पुनर्जन्म पार्वती म्हणून झाल्यानंतर त्यांनी भगवान शिवांना प्राप्त करण्यासाठी कठोर तप केले.

गणेशाचा जन्म

पार्वतीने निर्माण केलेल्या गणेशाला शिवांनी प्रथम ओळखले नाही आणि नंतर त्यांना गजानन रूप दिले.

समुद्रमंथन आणि नीलकंठ

समुद्रमंथनातून बाहेर पडलेले विष भगवान शिवांनी ग्रहण केले आणि जगाचे रक्षण केले. त्यामुळे त्यांना नीलकंठ म्हटले गेले.

शिवपुराणातील मुख्य शिकवण

अहंकाराचा त्याग

शिवपुराण सांगते की सत्ता, संपत्ती किंवा ज्ञान यांचा गर्व शेवटी विनाशाकडे नेतो.

भक्ती आणि समर्पण

शिवाची कृपा मिळवण्यासाठी मोठे विधी नव्हे तर शुद्ध मन आवश्यक आहे.

कर्म आणि धर्म

प्रत्येक कर्माचे परिणाम असतात; म्हणून धर्माचरण आवश्यक आहे.

वैराग्य आणि संतुलन

भगवान शिव संसारात राहूनही अलिप्त राहण्याचा आदर्श देतात.

शिवपुराणानुसार शिवपूजा कशी करावी?

परंपरेनुसार सकाळी स्नान करून स्वच्छ वस्त्र धारण करावीत

शिवलिंगावर जलाभिषेक करावा

बेलपत्र अर्पण करावे

“ॐ नमः शिवाय” मंत्रजप करावा

दीप, धूप आणि नैवेद्य अर्पण करावा

शिवपुराणातील एखादा अध्याय वाचावा

विशेषतः महाशिवरात्री, श्रावण महिन्यातील सोमवार, प्रदोष व्रत या दिवशी शिवपुराण पठणाला विशेष महत्त्व दिले जाते.

शिवपुराण वाचनाचे पारंपरिक महत्त्व

अनेक धार्मिक परंपरांनुसार शिवपुराणाचे श्रद्धेने वाचन केल्याने:

मनाला शांतता मिळते

शिवभक्ती दृढ होते

आध्यात्मिक चिंतन वाढते

सदाचार आणि संयमाची प्रेरणा मिळते. ही फलश्रुती श्रद्धेच्या परंपरांवर आधारित मानली जाते.

(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)