सोमवार, 2 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
पौराणिक कथेनुसार, रावण हा महादेवाचा परम भक्त होता. एकदा रावणाला आपल्या शक्तीचा प्रचंड अहंकार झाला आणि तो महादेवाला प्रसन्न करून पूर्ण कैलास पर्वतच लंकेत घेऊन जाण्यासाठी निघाला. जेव्हा त्याने कैलास पर्वत आपल्या हातांवर उचलण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा संपूर्ण कैलास हलला.
पार्वती माता यामुळे भयभीत झाल्या, तेव्हा भगवान शिवांनी रावणाचा अहंकार मोडून काढण्यासाठी आपल्या पायाचा अंगठा कैलास पर्वतावर हलकेच दाबला. यामुळे कैलास पर्वताखाली रावणाचे हात (बोटे) चिरडले गेले आणि तो वेदनेने विव्हळू लागला. त्या तीव्र वेदनेमध्ये आणि शिवभक्तीच्या प्रभावाने रावणाच्या मुखातून अचानक संस्कृत भाषेमध्ये अत्यंत उच्च दर्जाचे शब्द स्फुरले. महादेवाचा राग शांत करण्यासाठी आणि त्यांची क्षमा मागण्यासाठी रावणाने जे स्तुतीगीत गायले, त्यालाच ‘शिव तांडव स्तोत्र’ म्हटले जाते. त्याच्या या अप्रतिम भक्तीने प्रसन्न होऊन शिवरायांनी त्याला मुक्त केले.
शिव तांडव स्तोत्रात महादेवाच्या ‘तांडव’ नृत्याचे, त्यांच्या जटांचे, गळ्यातील सर्पांचे आणि त्यांच्या उग्र व सुंदर रूपाचे अद्भूत वर्णन आहे.
शिवांच्या घनदाट जटारूपी अरण्यातून गंगेचा पवित्र प्रवाह खळाळत वाहत आहे आणि त्यांच्या गळ्यात लांब भुजंग (साप) माळेसारखा लटकत आहे. ‘डमड डमड’ अशा आवाजात डमरू वाजवत महादेव प्रचंड तांडव नृत्य करत आहेत.
शिवांच्या विशाल कपाळावर अग्नी धगधगत आहे आणि त्यांच्या मस्तकावर बालचंद्र (चंद्रकोर) बाल अलंकारासारखा शोभून दिसत आहे. कामदेवाचा भस्म करणारा, अंधकासुर-त्रिपुरासुराचा वध करणारा आणि काळ किंवा मृत्यूवरही विजय मिळवणारा परमेश्वर म्हणजे शिव आहेत.
स्तोत्राच्या उत्तरार्धात रावण अशी इच्छा व्यक्त करतो की, “माझे मन कधी स्थिर होईल? जेव्हा मी दगड आणि सुवर्ण, शत्रू आणि मित्र, तृण आणि कमळनयनी स्त्री यांच्यामध्ये कोणताही फरक न करता समभावाने महादेवाची भक्ती करेन.”
शिव तांडव स्तोत्रामध्ये एकूण १७ श्लोक (कडवे) आहेत.
हा स्तोत्राचा मुख्य भाग आहे, ज्यामध्ये महादेवाचे रूप, तांडव नृत्य आणि त्यांच्या शक्तीची ‘निष्काम स्तुती’ केली आहे. त्यामुळे सामान्यतः पठण करताना किंवा गाताना हे पहिले १४ श्लोकच प्रामुख्याने गायले जातात.
या श्लोकांना ‘फलश्रुती’ म्हटले जाते. यामध्ये हे स्तोत्र पठण करण्याचे महत्त्व, त्याची पद्धती आणि हे स्तोत्र गायल्याने मानवाला रथ, हत्ती, घोडे (म्हणजेच सुख-समृद्धी) आणि स्थिर लक्ष्मी कशी प्राप्त होते, याचे वर्णन आहे.
हे स्तोत्र संस्कृतमधील ‘पंचचामर छंदा’त रचलेले आहे. यामध्ये प्रत्येक ओळीत १६ अक्षरे असतात. स्तोत्रातील शब्दांची रचना (जसे की जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले) आणि यमक पद्धती अशी आहे की, ज्यामुळे हे स्तोत्र म्हणताना एक प्रकारची आंतरिक ऊर्जा आणि गती निर्माण होतेशिव तांडव स्तोत्र’ हे लंकाधिपती रावणाने लिहिले आहे. हे स्तोत्र म्हणजे केवळ एक स्तुती नसून, महादेवाचे सामर्थ्य, त्यांचे रूप आणि त्यांच्या अलौकिक तांडव नृत्याचे अत्यंत सुंदर आणि लयबद्ध वर्णन आहे. या शक्तिशाली स्तोत्राची रचना, त्याचा अर्थ आणि त्यातील कडव्यांविषयी सविस्तर माहिती घेऊयात..
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: पौराणिक मान्यतेनुसार, शिव तांडव स्तोत्राची रचना लंकाधिपती रावणाने केली होती.
Ans: कैलास पर्वत उचलण्याचा प्रयत्न करताना रावणाचे हात पर्वताखाली अडकले. त्या वेळी महादेवाची क्षमा मागण्यासाठी आणि त्यांची स्तुती करण्यासाठी रावणाने हे स्तोत्र गायले, अशी पौराणिक कथा आहे.
Ans: यामध्ये शिवांचे उग्र आणि सुंदर रूप, जटांमधून वाहणारी गंगा, गळ्यातील सर्प, मस्तकावरील चंद्रकोर आणि कपाळावरील अग्नी यांचे वर्णन आहे.
