शुक्रवार, 23 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
श्री शिवलीलामृत हा भगवान शिवाच्या विविध लीला, भक्तीचे सामर्थ्य आणि शिवभक्तांच्या श्रद्धेचे दर्शन घडविणारा लोकप्रिय मराठी ग्रंथ आहे. या ग्रंथाचा शेवटचा अध्याय म्हणजेच कळसाध्याय विशेष महत्त्वाचा मानला जातो. या अध्यायात भगवान शिव-पार्वतींच्या कौटुंबिक जीवनातील सुंदर प्रसंगांपासून ते श्रीगणेश आणि कार्तिकेय यांच्या बाललीला, शिव-पार्वतींचा सारपाटाचा खेळ आणि पुढे भक्त श्रियाळ राजा व चांगुणा यांच्या कठोर सत्त्वपरीक्षेची हृदयस्पर्शी कथा सांगितली जाते.
या कथेत भक्ती म्हणजे केवळ देवाचे नामस्मरण नसून, देवासाठी स्वतःच्या सर्वस्वाचाही त्याग करण्याची तयारी आहे, असा अत्यंत गहन संदेश मिळतो. म्हणूनच हा अध्याय संपूर्ण शिवलीलामृताचा कळस ठरतो.
कळसाध्यायाच्या सुरुवातीला कैलासावरील आनंदमय वातावरणाचे चित्र उभे राहते. भगवान शिव आणि माता पार्वती यांच्या सहवासात श्रीगणेश आणि कार्तिकेय यांच्या बाललीलांचे वर्णन येते. दोन्ही पुत्रांच्या स्वभावामध्ये असलेला फरक, त्यांचे खेळ, त्यांच्यातील प्रेम आणि माता-पित्याशी असलेले नाते या प्रसंगांतून दिसून येते.
श्रीगणेश हे बुद्धी, विवेक आणि चातुर्याचे प्रतीक मानले जातात, तर कार्तिकेय हे पराक्रम, शौर्य आणि तेजाचे प्रतीक आहेत. या दोन्ही गुणांचा सुंदर संगम कैलासावरील कुटुंबात पाहायला मिळतो.
भगवान शिव हे विश्वाचे संहारकर्ते आणि महायोगी असले तरी आपल्या कुटुंबात ते प्रेमळ पिता म्हणून दिसतात. माता पार्वतीदेखील प्रेमळ आणि वात्सल्यपूर्ण आईच्या रूपात दिसतात. त्यामुळे या प्रसंगांमधून शिवाचे केवळ दैवी रूप नव्हे, तर कुटुंबवत्सल रूपही समोर येते.
यानंतर कथेला एक वेगळे वळण मिळते. भगवान शिव आणि माता पार्वती यांच्यामध्ये सारपाटाचा खेळ रंगतो. हा साधा खेळ असला तरी त्यातून काही महत्त्वाच्या घटनांची सुरुवात होते.
खेळात माता पार्वती विजयी होतात. आपल्या पराभवामुळे महादेव काहीसे रुष्ट होतात आणि कैलास सोडून वनाकडे निघून जातात. भगवान शिव आणि पार्वती यांच्यातील हा प्रसंग मानवी भावभावनांचे सुंदर दर्शन घडवतो.
शिव वनात निघून गेल्यानंतर पार्वतीला त्यांची आठवण येते. या प्रसंगातून पती-पत्नीच्या नात्यातील प्रेम आणि परस्परावलंबित्वही प्रतीत होते.
कांतिनगरीचा राजा असलेला श्रियाळ हा अत्यंत धार्मिक, दानशूर आणि शिवभक्त असतो. त्याची पत्नी चांगुणा हीदेखील तितकीच श्रद्धावान आणि पतीच्या भक्तिमार्गात साथ देणारी असते. राजा असूनही श्रियाळाला आपल्या संपत्तीचा किंवा राजेपणाचा अहंकार नसतो. त्याच्यासाठी शिवभक्तांची सेवा हीच सर्वोच्च सेवा असते. त्याच्या दरबारातून कोणीही अतिथी किंवा साधू निराश होऊन परत जाऊ नये, अशी त्याची भावना असते. त्याच्याकडे येणाऱ्या अतिथींचे तो अत्यंत प्रेमाने स्वागत करतो. त्यांना भोजन देतो, त्यांची सेवा करतो आणि त्यांना शिवस्वरूप मानतो. यातून भारतीय संस्कृतीतील ‘अतिथी देवो भव’ ही भावना प्रकर्षाने दिसून येते.
देवाची भक्ती करणे सोपे असते; पण संकटाच्या वेळी तीच भक्ती टिकवून ठेवणे अत्यंत कठीण असते. श्रियाळ राजाच्या जीवनात हीच कसोटी येते. श्रियाळाची भक्ती किती खरी आहे, त्याची श्रद्धा किती दृढ आहे आणि तो शिवभक्तीच्या मार्गावर किती दूर जाऊ शकतो, हे पाहण्यासाठी भगवान शंकर त्याची परीक्षा घेण्याचे ठरवतात.
भगवान शिव एका अतीतिच्या वेशात श्रियाळ राजाकडे येतात. येथे ‘अतिथी’ म्हणजे अनोळखी साधू किंवा संन्यासी, ज्याचे आदरातिथ्य करणे हे गृहस्थाचे कर्तव्य मानले जाते. श्रियाळ राजा नेहमीप्रमाणे त्या अतिथीचे स्वागत करतो. त्याची सेवा करण्याची तयारी दर्शवतो. परंतु यावेळी आलेला अतिथी सामान्य नसतो. तो राजासमोर अशी मागणी ठेवतो की, ज्यामुळे श्रियाळाची भक्ती आणि त्यागभावना यांची अंतिम परीक्षा सुरू होते.
या परीक्षेत श्रियाळ एकटा नसतो. त्याची पत्नी चांगुणा त्याच्यासोबत खंबीरपणे उभी राहते. चांगुणा ही केवळ राजाची पत्नी नसून त्याच्या भक्तिमार्गातील सहचारिणी आहे. पतीची श्रद्धा, त्याची शिवभक्ती आणि अतिथीसेवेची परंपरा यांचा ती आदर करते.
कथेतील हा भाग अत्यंत भावनिक आहे. एका बाजूला संसार, कुटुंब आणि आपल्या प्रिय व्यक्तींचे प्रेम; तर दुसऱ्या बाजूला देवावरील अढळ श्रद्धा या दोन गोष्टींच्या संघर्षातून चांगुणा आणि श्रियाळ यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची उंची स्पष्ट होते.
श्रियाळ आणि चांगुणाच्या भक्तीची परीक्षा अत्यंत कठोर स्वरूप धारण करते. अतिथीच्या इच्छेची पूर्तता करण्यासाठी त्यांना आपल्या सर्वात प्रिय गोष्टीचाही त्याग करण्याची वेळ येते. पालकांसाठी आपल्या मुलापेक्षा प्रिय काहीच नसते. मात्र श्रियाळ आणि चांगुणा यांची शिवावरील श्रद्धा इतकी दृढ असते की ते देवाच्या इच्छेला सर्वोच्च मानतात. हा प्रसंग वाचताना त्यांच्या मनातील वेदना, संघर्ष आणि श्रद्धा यांचा अनुभव येतो. त्यांच्या डोळ्यांसमोर संसार उद्ध्वस्त होत असला, तरी त्यांच्या अंतःकरणातील भक्ती ढळत नाही.
श्रियाळ आणि चांगुणाची कथा केवळ एका राजाची कथा नाही. ती भक्ती, त्याग, पती-पत्नीचे सहकार्य, अतिथीसेवा आणि श्रद्धा यांचा आदर्श सांगणारी कथा आहे.
श्रियाळ राजाने राजेपणापेक्षा भक्तीला महत्त्व दिले. चांगुणाने संसारातील सुख-दुःखापेक्षा पतीच्या श्रद्धेला साथ दिली. दोघांनी मिळून शिवभक्तीची कसोटी पार केली. त्यामुळे ही कथा भारतीय भक्तिपरंपरेतील आदर्श दांपत्याच्या कथांमध्ये विशेष स्थान मिळवते.
शिवलीलामृताचा कळस का?
श्री शिवलीलामृताच्या कळसाध्यायात एका बाजूला कैलासावरील शिव-पार्वती आणि त्यांच्या पुत्रांच्या आनंदमय कौटुंबिक जीवनाचे दर्शन घडते, तर दुसऱ्या बाजूला पृथ्वीवरील एका भक्ताच्या जीवनातील अत्यंत कठोर परीक्षा दाखवली जाते.
यामुळे देव आणि भक्त यांच्यातील नाते अधिक स्पष्ट होते.
हा अध्याय कोणत्याही दिवशी वाचू शकता. मात्र काही दिवस विशेष शुभ मानले जातात.
सोमवार हा भगवान शिवाचा दिवस असल्याने या दिवशी सकाळी किंवा संध्याकाळी पारायण करणे उत्तम मानले जाते.
त्रयोदशीच्या दिवशी सूर्यास्तानंतरचा प्रदोषकाळ शिवपूजेसाठी अत्यंत पवित्र मानला जातो. या वेळी अध्यायाचे पठण विशेष फलदायी मानले जाते.
महाशिवरात्रीच्या दिवशी संपूर्ण शिवलीलामृत भक्तिभावाने वाचल्यास विशेष पुण्य लाभते, अशी श्रद्धा आहे.
श्रावणातील प्रत्येक सोमवार, तसेच संपूर्ण श्रावण महिन्यात या अध्यायाचे पारायण अनेक भक्त करतात.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
