सोमवार, 24 ऑगस्ट 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
दक्ष प्रजापती हा प्रजापतींपैकी एक आणि ब्रह्मदेवाचा मानसपुत्र मानला जातो. त्याच्याकडे मोठे सामर्थ्य, प्रतिष्ठा आणि अधिकार होता. मात्र या सामर्थ्यासोबत त्याच्या मनात अहंकारही वाढत गेला. भगवान शिवांविषयी त्याच्या मनात आदर नव्हता. उलट शिवांचे वैराग्यपूर्ण स्वरूप, त्यांचे अलिप्त जीवन आणि रूढ सामाजिक संकेतांपेक्षा वेगळे असलेले व्यक्तिमत्त्व यामुळे दक्षाच्या मनात शिवांविषयी द्वेष निर्माण झाला.
दक्षाची कन्या सती हिने भगवान शिवांना पती म्हणून स्वीकारले होते. सतीच्या या निर्णयामुळेही दक्ष नाराज होता. त्याला आपल्या कन्येने शिवांसारख्या विरक्त योगीला पती म्हणून निवडणे पसंत नव्हते. याच अहंकारातून पुढे एका भव्य यज्ञाचे आयोजन झाले.
दक्ष प्रजापतीने अत्यंत मोठ्या यज्ञाचे आयोजन केले. या यज्ञासाठी अनेक देव, ऋषी, मुनी आणि मान्यवरांना आमंत्रित करण्यात आले. यज्ञाची तयारी मोठ्या प्रमाणावर झाली होती. सर्वत्र धार्मिक वातावरण निर्माण झाले होते. परंतु दक्षाने जाणीवपूर्वक भगवान शिव आणि माता सती यांना आमंत्रण दिले नाही. केवळ आमंत्रण न देणे एवढ्यावरच त्याचा हेतू थांबला नव्हता; भगवान शिवांचा अपमान करण्याची मानसिकता त्यामागे होती. यज्ञ हा देवतांचे स्मरण, विश्वकल्याणाची भावना आणि अहंकाराचा त्याग यासाठी केला जातो. पण दक्षाच्या मनातील द्वेष आणि अहंकारामुळे त्या यज्ञाच्या पवित्रतेवरच प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले.
यज्ञ सुरू झाल्याचे समजल्यानंतर माता सतीच्या मनात माहेरी जाण्याची इच्छा निर्माण झाली. सतीने भगवान शिवांकडे यज्ञाला जाण्याची इच्छा व्यक्त केली. मात्र भगवान शिवांनी तिला परिस्थितीची जाणीव करून दिली. आपणास निमंत्रण दिलेले नाही आणि दक्षाच्या मनात आपल्याविषयी द्वेष आहे, त्यामुळे तेथे जाणे योग्य ठरणार नाही, असे शिवांनी तिला समजावले. परंतु सतीला आपल्या पित्याच्या यज्ञाला उपस्थित राहण्याची तीव्र इच्छा होती. अखेर ती यज्ञस्थळी गेली.
सती यज्ञस्थळी पोहोचली तेव्हा तेथे मोठ्या प्रमाणावर देव, ऋषी आणि मुनी उपस्थित होते. मात्र दक्षाने आपल्या कन्येचे प्रेमाने स्वागत केले नाही. उलट भगवान शिवांविषयी त्याने अपमानास्पद शब्द वापरले. पतीचा अपमान आपल्या वडिलांकडूनच होत असल्याचे पाहून सती अत्यंत व्यथित झाली.
तिच्यासाठी भगवान शिव हे केवळ पती नव्हते, तर तिचे आराध्य, तिच्या जीवनाचे परमसत्य होते. त्यामुळे शिवांचा अपमान म्हणजे स्वतःच्या अस्तित्वाचा अपमान, अशीच तिची भावना झाली. सतीने दक्षाला स्पष्टपणे सुनावले की ज्यांचा संपूर्ण जग आदर करते, ज्यांचे स्वरूप सामान्य लौकिक मापदंडांच्या पलीकडचे आहे, अशा भगवान शिवांचा अवमान करणे हे दक्षाच्या अज्ञानाचे आणि अहंकाराचे लक्षण आहे.
पित्याच्या घरातच आपल्या पतीचा अपमान होत असताना तो अपमान सहन करणे सतीला अशक्य झाले. तिने दक्षाशी असलेले देहाचे नातेच नाकारण्याचा निर्णय घेतला. सतीने योगशक्तीच्या सामर्थ्याने अग्नी प्रज्वलित केला आणि त्या योगाग्नीमध्ये आपले शरीर अर्पण केले. सतीने आपला देह त्यागला, पण तिची शिवभक्ती, तिचे शिवांवरील प्रेम आणि तिचे आध्यात्मिक अस्तित्व नष्ट झाले नाही. देह नश्वर आहे, परंतु आत्मतत्त्व शाश्वत आहे, हा संदेश या प्रसंगातून व्यक्त होतो.
सतीने देहत्याग केल्याची वार्ता भगवान शिवांना समजली तेव्हा त्यांच्या मनात तीव्र दुःख आणि क्रोध निर्माण झाला.
शिव हे शांत, समाधिस्थ आणि वैराग्यपूर्ण स्वरूपासाठी ओळखले जातात. परंतु भक्ताचा, विशेषतः आपल्या अर्धांगिनीचा झालेला अपमान आणि तिचा देहत्याग यामुळे त्यांच्या रौद्रस्वरूपाचा आविष्कार झाला.
भगवान शिवांनी आपल्या जटेतून एक केस उपटून तो पृथ्वीवर आपटला. त्या जटेतून महापराक्रमी वीरभद्राचा प्रादुर्भाव झाला. त्याचबरोबर भद्रकालीचेही प्राकट्य झाले. वीरभद्र हा शिवाच्या रौद्र शक्तीचे प्रतीक मानला जातो. अन्याय, अहंकार आणि अधर्माचा नाश करण्यासाठी निर्माण झालेली ती शक्ती होती.
भगवान शिवांच्या आज्ञेने वीरभद्र आपल्या विशाल सैन्यासह दक्षाच्या यज्ञस्थळी पोहोचला. त्याच्या आगमनाने संपूर्ण यज्ञभूमी हादरून गेली. यज्ञस्थळी उपस्थित असलेल्या देवता, ऋषी आणि इतरांना या प्रचंड रौद्र शक्तीचा सामना करावा लागला. वीरभद्राने दक्षाच्या यज्ञाचा विध्वंस करण्यास सुरुवात केली. यज्ञमंडप उद्ध्वस्त झाला. यज्ञाची व्यवस्था विस्कळीत झाली आणि दक्षाचा गर्व चिरडला गेला.
यज्ञाचा विध्वंस झाल्यानंतर दक्षाला आपल्या कर्माची जाणीव झाली. ज्यांचा अपमान करण्यासाठी त्याने यज्ञाचे आयोजन केले, त्याच भगवान शिवांच्या शक्तीसमोर आपला अहंकार क्षणात नष्ट झाला. दक्षाने भगवान शिवांची क्षमा मागितली. त्याला आपल्या चुकीची जाणीव झाली आणि शिवांच्या कृपेची याचना केली.
भगवान शिवांचे स्वरूप केवळ रौद्र नाही; ते करुणामय आणि क्षमाशीलही आहे. त्यामुळे दक्षाच्या पश्चात्तापानंतर शिवांनी त्याच्यावर कृपा केली. यातून भगवान शिवांच्या व्यक्तिमत्त्वातील एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. शिव अधर्माचा नाश करतात; परंतु पश्चात्ताप करणाऱ्यावर कृपा करण्यासही ते तत्पर असतात.
सतीचा देहत्याग हा या कथेला पूर्णविराम देणारा प्रसंग नसून पुढील दिव्य घटनांची सुरुवात आहे. सतीने पुढे हिमालयाच्या घरी पार्वतीच्या रूपाने जन्म घेतला, अशी पुराणपरंपरेतील कथा आहे. पार्वतीच्या मनात बालपणापासूनच भगवान शिवांविषयी भक्ती आणि प्रेम होते. तिने कठोर तपश्चर्या केली. तिच्या तपाने आणि अखंड भक्तीने भगवान शिव प्रसन्न झाले. अखेरीस शिव आणि पार्वती यांचा विवाह संपन्न झाला. हा विवाह केवळ दोन व्यक्तींचा विवाह नसून शिव आणि शक्तीच्या ऐक्याचे प्रतीक मानला जातो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: शिवलीलामृतच्या १३व्या अध्यायात दक्षयज्ञ, सतीचा देहत्याग, वीरभद्राचा प्रादुर्भाव आणि दक्षयज्ञाचा विध्वंस यांसारख्या महत्त्वपूर्ण घटनांचे वर्णन केले आहे.
Ans: दक्षयज्ञात आपल्या पती भगवान शिवांचा अपमान झाल्याने सती अत्यंत व्यथित झाली. त्यानंतर तिने योगाग्नीच्या माध्यमातून देहत्याग केला, अशी कथा आहे.
Ans: धार्मिक श्रद्धेनुसार सोमवार, प्रदोषकाळ, महाशिवरात्री तसेच श्रावण महिन्यात शिवलीलामृतचे पारायण करणे शुभ मानले जाते.
