फोटो सौजन्य- chatgpt
भारतीय अध्यात्म आणि पौराणिक साहित्यात भगवान विष्णू (श्रीराम) आणि भगवान शिव (महादेव) यांचे नाते अत्यंत अलौकिक मानले जाते. प्रभू श्रीरामांनी त्रेतायुगात प्रामुख्याने लंका स्वारीपूर्वी रामसेतू बांधण्याच्या वेळी आणि युद्धानंतर लंका विजयानंतर अशा दोन महत्त्वाच्या प्रसंगांवर भगवान शंकराची विधिवत आराधना केली होती. या आराधनेचा आणि त्यातून निर्माण झालेल्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेल्या ‘रामेश्वरम’च्या स्थापनेचा उल्लेख अनेक प्राचीन धर्मग्रंथांमध्ये आढळतो.
पौराणिक ग्रंथ आणि लोकपरंपरेनुसार प्रभू श्रीरामांनी दोन प्रमुख टप्प्यांवर महादेवाची उपासना केली. असा उल्लेख आढळतो. माता सीतेच्या शोधात आणि रावणाचा वध करण्यासाठी श्रीराम आपल्या वानरसेनेसह दक्षिण समुद्राच्या किनाऱ्यावर पोहोचले. अथांग सागरावर सेतू बांधण्यापूर्वी आणि रावण हा स्वतः परम शिवभक्त असल्यामुळे युद्धात यश मिळावे, या हेतूने श्रीरामांनी समुद्रकिनाऱ्यावर वाळूचे (पार्थिव) शिवलिंग तयार करून महादेवाची पूजा केली. तसेच रावण वधानंतर प्रायश्चित्त घेतले होते.
लंका युद्धात महापंडित आणि वेदज्ञ ब्राह्मण असलेल्या रावणाचा वध केल्यानंतर श्रीरामांवर ‘ब्रह्महत्येचे’ पातक लागले होते. अयोध्येला परतताना ऋषीमुनींच्या सल्ल्यानुसार या पातकातून मुक्त होण्यासाठी श्रीरामांनी पुन्हा एकदा रामेश्वरम येथे शिवलिंगाची स्थापना करून महादेवाची आराधना केली.
या ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक घटनेचे संदर्भ अनेक संस्कृत आणि प्रादेशिक भाषांतील ग्रंथांमध्ये सविस्तरपणे दिलेले आहेत.
वाल्मिकी रामायण. महर्षी वाल्मिकी रचित मूळ रामायणाच्या युद्धकांडात (सर्ग १२३, श्लोक १९) याचा प्रत्यक्ष पुरावा मिळतो. रावण वधानंतर पुष्पक विमानातून अयोध्येला परतताना श्रीराम माता सीतेला समुद्रातील ते बेट दाखवतात आणि सांगतात की, “हे तेच स्थान आहे जिथे माझी सेना थांबली होती आणि जिथे पूर्वी महादेवाने माझ्यावर कृपा केली होती.”
अध्यात्म रामायण या ग्रंथात सेतू बांधण्यापूर्वी श्रीरामांनी ‘रामेश्वर महादेव’ नावाने शिवलिंगाची स्थापना केल्याचे वर्णन आहे. येथे श्रीराम स्वतः या तीर्थाचे महत्त्व सांगताना म्हणतात की, जो कोणी या सेतूचे आणि रामेश्वर महादेवाचे दर्शन घेईल, तो सर्व पापांतून मुक्त होईल.
संत तुलसीदास यांनी लंकाकांडात श्रीरामांच्या शिवभक्तीचे अत्यंत सुंदर वर्णन केले आहे. सेतू बांधण्यापूर्वी श्रीरामांनी पार्थिव शिवलिंग बनवून पूजा केली आणि “शिवद्रोही मम दास कहावा। सो नर सपनेहुँ मोहि न पावा॥” (जो शिवाचा द्वेष करून माझा भक्त म्हणवतो, तो मला स्वप्नातही प्राप्त होऊ शकत नाही) असा मोलाचा संदेश दिला.
शिव महापुराण आणि लिंग पुराण. या पुराणांमध्ये बारा ज्योतिर्लिंगांच्या उत्पत्तीची कथा सांगताना ‘रामेश्वरम’ ज्योतिर्लिंगाचा उल्लेख येतो. लिंग पुराणानुसार, ब्रह्महत्येच्या निवारणासाठी श्रीरामांनी हनुमानाला काशीहून शिवलिंग आणण्यास पाठवले. परंतु मुहूर्त टळून जाऊ नये म्हणून माता सीतेने वाळूचे लिंग तयार केले. हनुमानाने आणलेले शिवलिंग ‘विश्वलिंग’ म्हणून आणि सीतेने बनवलेले शिवलिंग ‘रामलिंग’ म्हणून तेथे स्थापित करण्यात आले.
कंब रामायण (तमिळ रामायण). बाराव्या शतकात कवी कंबन यांनी लिहिलेल्या तमिळ रामायणात एक अनोखी कथा आढळते. त्यानुसार, रामेश्वरम येथे शिवलिंगाच्या प्राणप्रतिष्ठेसाठी वेदज्ञ ब्राह्मणाची गरज होती, तेव्हा श्रीरामांनी स्वतः रावणाला आचार्य म्हणून आमंत्रित केले आणि रावणानेही आचार्य धर्म पाळत पूजा संपन्न करून श्रीरामांना विजयाचा आशीर्वाद दिला.
या आराधनेतून शैव आणि वैष्णव संप्रदायांमधील अद्वैत तत्त्वज्ञान समोर येते. श्रीरामांनी या शिवलिंगाचे नाव ‘रामेश्वर’ असे ठेवले. या नावाचे दोन गूढ अर्थ सांगितले जातात. श्रीरामांचा दृष्टिकोन. श्रीराम म्हणतात की, “रामस्य ईश्वरः सः रामेश्वरः” म्हणजेच जो रामाचा ईश्वर (स्वामी) आहे, तो रामेश्वर होय. यातून श्रीराम महादेवाला आपले आराध्य मानतात.
भगवान शिवांचा दृष्टिकोन. कैलासावर बसलेले महादेव माता पार्वतीला सांगतात की, “रामः ईश्वरः यस्य सः रामेश्वरः” म्हणजेच ज्याचा ईश्वर श्रीराम आहे, तो रामेश्वर होय.
प्रभू श्रीरामांची शिव आराधना ही केवळ एक धार्मिक विधी नसून ती अहंकार त्याग आणि समन्वयाचे प्रतीक आहे. स्वतः विष्णूचा अवतार असूनही मर्यादा पुरुषोत्तम श्रीरामांनी महादेवाची पूजा करून समाजासमोर भक्ती, नम्रता आणि परस्पर आदराचा आदर्श ठेवला. त्यामुळेच भारतीय संस्कृतीत रामेश्वरम आणि काशी या दोन्ही तीर्थक्षेत्रांना अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: पौराणिक मान्यतेनुसार, रावणावर विजय मिळवण्यासाठी श्रीरामांनी युद्धापूर्वी शिवपूजा केली. रावण वधानंतर ब्रह्महत्येच्या दोषातून मुक्त होण्यासाठीही त्यांनी महादेवाची आराधना केली, अशी कथा प्रचलित आहे.
Ans: एका पौराणिक कथेनुसार, शुभ मुहूर्ताची वेळ निघून जाऊ नये म्हणून सीतेने समुद्रकिनाऱ्यावरील वाळूपासून शिवलिंग तयार केले आणि त्याची पूजा केली.
Ans: 'रामेश्वरम' या नावाचा अर्थ रामाचे ईश्वर अर्थात भगवान शिव, असा लावला जातो. हे स्थान श्रीराम आणि महादेव यांच्या भक्तीचे प्रतीक मानले जाते.






