रविवार, 8 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
मंदिराच्या प्रांगणात किंवा प्रवेशद्वारासमोर उभारलेली ‘दीपमाळ’ (किंवा दीपस्तंभ) हे केवळ सौंदर्याचे प्रतीक नसून, त्यामागे समृद्ध इतिहास, वास्तुकला, आणि आध्यात्मिक विचार दडलेला आहे. प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील मध्ययुगीन आणि मराठाकालीन मंदिर स्थापत्यशैलीचा हा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अविभाज्य घटक मानला जातो. मंदिरासमोर दीपमाळ का असते, यामागील प्रमुख कारणे आहेत ते सविस्तर जाणून घेऊयात.
प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात आजच्यासारखी विजेची सोय नव्हती. रात्रीच्या वेळी किंवा देवाच्या उत्सवाच्या वेळी मंदिर परिसर प्रकाशमान व्हावा, यासाठी मंदिराच्या प्रांगणात दिव्यांची आरास करण्यासाठी हे स्तंभ उभारले जात. उंचावर लावलेल्या दिव्यांमुळे दूरवरून येणाऱ्या प्रवाशांना किंवा भाविकांना अंधारातही मंदिराची दिशा सहज ओळखता येत असे.
हिंदू धर्मात ‘दिव्याला’ (अग्नीला) अत्यंत पवित्र आणि सकारात्मकतेचे प्रतीक मानले जाते. दीपमाळ ही जमिनीकडून आकाशाकडे निमुळती होत जाते. हे मानवी जीवनातील अंधार (अज्ञान) दूर करून प्रकाशाकडे (ज्ञानाकडे) जाण्याचे म्हणजेच ‘तमसो मा ज्योतिर्गमय’ या विचाराचे प्रतीक आहे.
देवळासमोर अशा प्रकारे शेकडो दिवे प्रज्वलित केल्याने आजूबाजूच्या परिसरातील नकारात्मक ऊर्जा नष्ट होते आणि एक सात्त्विक वातावरण तयार होते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
दीपमाळ हे दगड, वीट आणि चुन्याचा वापर करून केलेले एक मजबूत स्तंभसदृष्य बांधकाम असते. खाली मोठा दगडी चौथरा आणि त्यावर पायऱ्या-पायऱ्यांनी वर निमुळता होत जाणारा गोलाकार किंवा बहुकोनी स्तंभ अशी याची रचना असते. या स्तंभावर खालपासून वरपर्यंत क्रमाने लहान दगडी कोनाडे (खड्डे) किंवा पायऱ्यांसारखे नक्षीदार ‘हात’ (दीपकळ्या) बनवलेले असतात, ज्यावर तेलाचे पणत्या किंवा दिवे ठेवता येतात. तर स्तंभाच्या सर्वात वरच्या भागात एक खोलगट भाग असतो, जिथे कापूर, ऊद किंवा गुग्गुळ यांसारखे ज्वालाग्राही पदार्थ टाकून मोठी ज्योत पेटवली जाते. त्या काळातील भूमितीशास्त्राचा आणि स्थापत्यकलेचा हा एक उत्कृष्ट नमुना मानला जातो.
अनेक ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, दीपमाळ ही केवळ धार्मिकतेपुरती मर्यादित नव्हती, तर ती मंदिराच्या आणि संपूर्ण गावाच्या वैभवाचे प्रतीक मानली जाई. राजे-महाराजे किंवा जहागीरदार एखाद्या लढाईत विजय मिळवून आल्यावर किंवा नवस पूर्ण झाल्यावर देवाप्रती कृतज्ञता म्हणून मंदिरासमोर भव्य दीपमाळ उभारत असत.
महाराष्ट्रात जेजुरीचा खंडोबा, औंधची यमाई देवी, तुळजापूरची भवानी माता अशा अनेक प्रसिद्ध मंदिरांमध्ये विशाल दीपमाळा पाहायला मिळतात. कार्तिक पौर्णिमेला (त्रिपुरी पौर्णिमा) किंवा मंदिराच्या वार्षिक जत्रेला जेव्हा या दीपमाळेवरील सर्व दिवे एकाच वेळी प्रज्वलित केले जातात (ज्याला ‘दिवेलावणी’ म्हणतात), तेव्हाचे विलोभनीय दृश्य भाविकांचे डोळे दिपवून टाकणारे असते.
मंदिरासमोरील दीपमाळ ही आपल्या पूर्वजांच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाची, उत्कृष्ट स्थापत्यकलेची आणि आध्यात्मिक समृद्धीची आजही साक्ष देत उभी आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: मंदिर परिसर प्रकाशमान करण्यासाठी तसेच धार्मिक श्रद्धा आणि आध्यात्मिक विचारांचे प्रतीक म्हणून दीपमाळ उभारली जाते.
Ans: दीपमाळेवर अनेक दिवे लावण्याची व्यवस्था असते. त्यामुळे तिला दीपस्तंभ असेही म्हणतात.
Ans: दीपमाळ ही अंधारातून प्रकाशाकडे, अज्ञानातून ज्ञानाकडे जाण्याचे प्रतीक मानली जाते.
