फोटो सौजन्य- chatgpt
हिंदू धर्मातील अठरा महापुराणांमध्ये ब्रह्मांड पुराणाला विशेष महत्त्व आहे. नावाप्रमाणेच या पुराणात ब्रह्मांडाची निर्मिती, सृष्टीची रचना, काळाचे चक्र, विविध लोक, युग आणि कल्प यांचे वर्णन आढळते. त्याचबरोबर भगवान शिव, विष्णू, देवी, परशुराम, राम आणि विविध ऋषी-मुनी यांच्या कथा सांगितल्या आहेत. त्यामुळे हे पुराण केवळ एका देवतेला केंद्रस्थानी ठेवणारे नसून अनेक धार्मिक आणि आध्यात्मिक परंपरांचा समन्वय करणारे आहे.
परंपरेनुसार ब्रह्मांड पुराणात १२ हजार श्लोक असल्याचे सांगितले जाते. मात्र उपलब्ध हस्तलिखिते आणि आवृत्त्यांमध्ये रचना, अध्यायसंख्या आणि श्लोकसंख्येत फरक आढळतो. त्यामुळे एका निश्चित अध्यायसंख्येपेक्षा त्यातील प्रमुख विभाग आणि कथांचा विचार करणे अधिक योग्य ठरते.
ब्रह्मांड पुराणातील सुरुवातीच्या भागात पुरुष आणि प्रकृती, महत्तत्त्व, क्षेत्रज्ञ, हिरण्यगर्भ आणि ब्रह्मांडाची निर्मिती यांचे विवेचन येते. महाप्रलयानंतर सृष्टीची पुनर्निर्मिती कशी होते आणि ब्रह्मदेवाची भूमिका काय आहे, याचे वर्णन केले आहे.
सृष्टी निर्माण होण्यापूर्वीची अवस्था, पंचमहाभूते, देवता, जीवसृष्टी आणि विविध लोकांची निर्मिती यांचा संबंध या कथांमध्ये जोडला जातो.
ब्रह्मांड पुराणात सतीचे आत्मदहन आणि दक्षयज्ञाचा प्रसंग महत्त्वाचा आहे. दक्ष प्रजापतीने केलेल्या यज्ञात शिवाचा अपमान झाल्यामुळे सती दुःखी होते. पतीचा अपमान सहन न झाल्याने ती यज्ञकुंडात स्वतःचे शरीर त्यागते. त्यानंतर शिवाचा क्रोध, वीरभद्राचा प्रादुर्भाव आणि दक्षयज्ञाचा विध्वंस यांचे वर्णन येते.
पुराणात सप्तद्वीप, भारतवर्ष, विविध लोक आणि भौगोलिक प्रदेशांचे वर्णन आहे. पृथ्वीची रचना, समुद्र, पर्वत, नद्या आणि पवित्र क्षेत्रे यांचा धार्मिक दृष्टिकोनातून विचार करण्यात आला आहे. काळाचे मोजमाप, युग, कल्प आणि मन्वंतर यांचाही विस्तृत विचार येथे आढळतो.
ब्रह्मांड पुराणातील एक महत्त्वाचा कथाभाग म्हणजे भगवान परशुरामांचे चरित्र. जमदग्नी ऋषी आणि रेणुका यांचा पुत्र असलेल्या परशुरामांनी कठोर तपश्चर्या करून भगवान शिवाकडून परशु प्राप्त केला. पुढे कार्तवीर्यार्जुनाशी त्यांचा संघर्ष होतो.
कार्तवीर्यार्जुनाचा पराक्रम, त्याचा अहंकार, जमदग्नी ऋषींची हत्या आणि त्यानंतर परशुरामांनी केलेला प्रतिशोध यांचे वर्णन या कथेत येते. परशुराम आणि गणेश यांच्यातील प्रसंगाचाही उल्लेख आढळतो.
ब्रह्मांड पुराणातील सर्वाधिक प्रसिद्ध भागांपैकी एक म्हणजे ललितोपाख्यान. यात देवी ललिता त्रिपुरसुंदरीचे महात्म्य सांगितले आहे.
अगस्त्य ऋषींना भगवान हयग्रीव देवी ललितेचे स्वरूप आणि तिच्या उपासनेचे रहस्य सांगतात. देवी ललितेचा प्रादुर्भाव, देवतांची तिची स्तुती आणि भंडासुराशी झालेला युद्धप्रसंग या कथेत अत्यंत महत्त्वाचा आहे. अखेरीस देवी ललिता भंडासुराचा वध करून धर्माचा विजय घडवून आणते. याच ललितोपाख्यानात श्री ललिता सहस्रनाम आणि ललिता त्रिशती यांना विशेष स्थान आहे. त्यामुळे श्रीविद्या आणि शक्ती उपासनेच्या परंपरेत ब्रह्मांड पुराणाला अत्यंत महत्त्व आहे.
ब्रह्मांड पुराणाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात समाविष्ट असलेले अध्यात्म रामायण. हा रामकथेचा केवळ ऐतिहासिक किंवा लौकिक दृष्टिकोन नसून त्यामागील आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान स्पष्ट करणारा ग्रंथभाग आहे. उपलब्ध परंपरेनुसार अध्यात्म रामायणात सात कांड असून त्यात सुमारे ४,५०० श्लोक आणि ६५ अध्याय आहेत.
राम हे केवळ अयोध्येचे राजा नसून परब्रह्माचे स्वरूप आहेत, अशी आध्यात्मिक मांडणी अध्यात्म रामायणात केली जाते. रामजन्म, विश्वामित्रांचे आगमन, सीतास्वयंवर, रामाचा वनवास, भरताची भक्ती, सीतेचे हरण, हनुमानाची सेवा, रावणवध आणि रामराज्य या परिचित कथा येथे आध्यात्मिक अर्थाने सांगितल्या आहेत.
ब्रह्मांड पुराणात नचिकेताची कथा, तीर्थक्षेत्रांची महती, कांची क्षेत्राचे माहात्म्य, विरजाक्षेत्राचे वर्णन आणि विविध ऋषी-राजवंशांच्या कथा यांचाही समावेश आहे. याशिवाय धर्म, राजधर्म, सदाचार, दान, तीर्थयात्रा आणि मोक्षमार्ग यांचेही विवेचन केले आहे.
ब्रह्मांड पुराण म्हणजे केवळ ब्रह्मांडाच्या निर्मितीची कथा नसून सृष्टी, देवता, धर्म, शक्ती, रामभक्ती, तीर्थमहिमा आणि आत्मज्ञान यांचा विस्तृत आध्यात्मिक खजिना आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
.png "Videos"){kind=small}
