
Cyclone Akvan Andhra Pradesh Landfall News Why Cyclones Are Frequent in Bay of Bengal
बंगालच्या उपसागरातील बदलते हवामान आणि समुद्रातील हालचाली सध्या संपूर्ण देशासाठी चिंतेचा विषय बनल्या आहेत. आधी ऑक्टोबर महिन्यात आलेले ‘अर्णब’ (Arnab) चक्रीवादळ, त्यानंतर नोव्हेंबरच्या सुरुवातीला आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टीला धडकलेले ‘मुरासू’ (Murasu) चक्रीवादळ आणि आता बंगालच्या उपसागरात सक्रिय झालेले नवे ‘अकवान’ (Cyclone Akvan) चक्रीवादळ! एकापाठोपाठ एक येणाऱ्या या नैसर्गिक संकटांमुळे सर्वसामान्य नागरिकांसह किनारपट्टीवरील राज्यांची झोप उडाली आहे. हवामान विभागाने दिलेल्या ताज्या इशाऱ्यानुसार, ‘अकवान’ हे चक्रीवादळ समुद्रात अधिक शक्तिशाली होऊन आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टीच्या दिशेने सरकत आहे.
दर काही दिवसांनी येणाऱ्या या चक्रीवादळांमुळे सर्वसामान्यांच्या मनात एकच प्रश्न निर्माण होत आहे की, बंगालच्या उपसागरात इतक्या कमी कालावधीत वारंवार चक्रीवादळे का तयार होत आहेत? विशेषतः आंध्र प्रदेश, ओडिशा, तामिळनाडू आणि पश्चिम बंगालच्या किनारपट्टीवर राहणाऱ्या नागरिकांमध्ये भीतीचे वातावरण आहे. तथापि, हवामान शास्त्रज्ञांच्या मते, या प्रश्नाचे कोणतेही एक सोपे उत्तर नाही किंवा त्यामागे केवळ एकच कारण दडलेले नाही. समुद्राच्या पाण्याचे तापमान, वाऱ्याचा वेग आणि दिशा, वातावरणातील आर्द्रता आणि ऋतूमानातील नैसर्गिक बदल या सर्वांच्या एकत्रित परिणामामुळे चक्रीवादळ निर्मितीसाठी पोषक वातावरण तयार होते. गेल्या वर्षी म्हणजेच २०२५ मध्येही याच काळात तीन चक्रीवादळे आली होती; ज्यात २५ ते ३० ऑक्टोबर दरम्यान ‘मोंथा’, २६ नोव्हेंबर ते ३ डिसेंबर दरम्यान ‘दितवा’ आणि २५ ते २७ नोव्हेंबर दरम्यान मलाक्काच्या सामुद्रधुनीत ‘सेनयार’ चक्रीवादळ तयार झाले होते.
या वर्षी ऑक्टोबरमध्ये ‘अर्णब’ आले, नोव्हेंबरच्या सुरुवातीला ‘मुरासू’ने आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टीला तडाखा दिला आणि आता ‘अकवान’ घोंगावत आहे. या घटनांवरून हे स्पष्ट होते की किनारपट्टीच्या भागांना अल्पावधीतच वारंवार नैसर्गिक आपत्तींचा सामना करावा लागत आहे. परंतु, केवळ तीन वादळांच्या बातम्यांवरून दरवर्षी चक्रीवादळांची संख्या कायमस्वरूपी वाढत आहे, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. अशा मोठ्या दाव्यासाठी अनेक दशकांची हवामानशास्त्रीय आकडेवारी आणि सखोल वैज्ञानिक अभ्यासाची गरज असते.
खरंतर, उत्तर हिंद महासागरात आणि विशेषतः बंगालच्या उपसागरात चक्रीवादळांचे दोन मुख्य हंगाम असतात. पहिला हंगाम उन्हाळ्याच्या शेवटी म्हणजेच एप्रिल ते जून या काळात असतो, तर दुसरा हंगाम मान्सून परतल्यानंतर म्हणजेच ऑक्टोबर ते डिसेंबर या काळात सक्रिय असतो. नोव्हेंबर महिना हा या दुसऱ्या प्रमुख हंगामाचाच एक भाग आहे. मान्सूनचा पाऊस परतल्यानंतर वाऱ्यांची दिशा बदलते आणि वातावरणीय परिस्थितीत मोठे फेरबदल होतात. या काळात महासागरातील उष्णता आणि आर्द्रता दीर्घकाळ टिकून राहते. अशा परिस्थितीत समुद्रात कमी दाबाचे क्षेत्र तयार झाले आणि वरच्या थरातील वाऱ्यांनी त्या प्रणालीला विखुरले नाही, तर त्याचे रूपांतर सहजपणे चक्रीवादळात होते. त्यामुळे एकापाठोपाठ एक वादळे येणे हे हवामानाच्या सामान्य हंगामी चक्राबाहेरील नाही; मात्र यंदा या वादळांचा प्रवासमार्ग आणि त्यांची तीव्रता अधिक चिंतेचा विषय ठरत आहे.
कोणत्याही चक्रीवादळासाठी समुद्राचे उष्ण पाणी हे एखाद्या इंधनासारखे काम करते. जेव्हा समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान वाढते, तेव्हा पाण्याचे बाष्पीभवन वेगाने होते आणि हवेत मोठ्या प्रमाणात पाण्याची वाफ म्हणजेच आर्द्रता सोडली जाते. ही उष्ण आणि दमट हवा हलकी असल्यामुळे वेगाने आकाशात वरच्या दिशेने जाते. उंचावर गेल्यावर ही हवा थंड होते आणि तिचे रूपांतर घनदाट वादळी ढगांमध्ये होते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Vera Dijkmans : ग्लॅमरस जगतातून थेट तुरुंगात! ‘जगातील सर्वात हवी असलेली प्रेयसी’ अमेरिकेत का अडकली? वाचा सविस्तर
ढग तयार होण्याच्या या प्रक्रियेदरम्यान मोठ्या प्रमाणात सुप्त उष्णता (Latent Heat) वातावरणात बाहेर सोडली जाते. हीच उष्णता चक्रीवादळामध्ये प्रचंड वेगाचे वारे निर्माण करण्यास आणि संपूर्ण हवामान प्रणालीला अधिक संघटित व शक्तिशाली बनवण्यास मदत करते. येथे केवळ समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमानच नाही, तर उष्ण पाण्याची खोली देखील तितकीच महत्त्वाची असते. जर समुद्रातील उष्ण पाणी खूप खोलवर असेल, तर वादळाच्या जोरदार वाऱ्यांमुळे पृष्ठभागावरील पाणी ढवळले गेले तरीही वादळाला खालून सतत ऊर्जा मिळत राहते आणि ते अधिक रौद्र रूप धारण करते.
चक्रीवादळाचा जन्म नेहमी समुद्रावरील कमी दाबाच्या प्रदेशातून (Low Pressure Area) होतो. जेव्हा उष्ण आणि दमट हवा वरच्या दिशेने जाते, तेव्हा समुद्राच्या पृष्ठभागाजवळ हवेचा दाब खूप कमी होतो. ही रिकामी जागा भरून काढण्यासाठी सभोवतालच्या भागातील थंड हवा वेगाने या कमी दाबाच्या केंद्राकडे धाव घेते. याच वेळी पृथ्वीच्या स्वतःभोवती फिरण्यामुळे (Earth’s Rotation – Coriolis Force) आत येणारे हे वारे सरळ रेषेत न वाहता एका विशिष्ट दिशेने वाकतात आणि त्यातून आकाशात हवेचा एक विशाल भोवरा तयार होतो. पृथ्वीच्या परिभ्रमणाचा हा परिणाम विषुववृत्ताजवळ अत्यंत कमकुवत असतो, त्यामुळे विषुववृत्ताच्या अगदी जवळ चक्रीवादळे तयार होत नाहीत; ती नेहमी त्यापासून थोड्या अंतरावर आकार घेतात.
याशिवाय, वातावरणाच्या वरच्या थरातील वारेदेखील वादळाचे भविष्य ठरवतात. समुद्राजवळील वाऱ्यांचा वेग किंवा दिशा आणि आकाशात वरच्या थरातील वाऱ्यांचा वेग किंवा दिशा यामध्ये जर खूप मोठा फरक असेल, तर चक्रीवादळाची रचना मध्येच विस्कळीत होते आणि ते कमकुवत पडते. हवामानशास्त्रात याला ‘व्हर्टिकल विंड शीअर’ (Vertical Wind Shear) म्हणतात. जर हा फरक कमी असेल, तर वादळी ढग आपल्या केंद्राभोवती अधिक घट्टपणे संघटित राहतात आणि वादळ अधिक तीव्र होते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Ganga Water Treaty : गंगेच्या पाण्यासाठी बांगलादेशची भारताकडे विनवणी; 30 वर्षांचा ऐतिहासिक करार संपण्यापूर्वी चर्चेची मागणी
सध्या जागतिक स्तरावर ‘एल निनो’ (El Nino) आणि ‘ग्लोबल वॉर्मिंग’ (जागतिक तापमानवाढ) यांची मोठी चर्चा सुरू असते. एल निनो ही पॅसिफिक महासागराच्या तापमानाशी संबंधित एक हवामान घटना आहे, जिचा परिणाम दूरवरच्या देशातील वाऱ्यांच्या आणि पावसाच्या पद्धतींवर होतो. हवामान तज्ज्ञांनी यंदाच्या वादळी हंगामाच्या संदर्भात एल निनो आणि हिंद महासागरातील बदलत्या परिस्थितीचा उल्लेख नक्कीच केला आहे. परंतु, याचा अर्थ असा अजिबात नाही की कोणत्याही एका चक्रीवादळाचे एकमेव कारण एल निनो आहे.
चक्रीवादळाची निर्मिती, त्याचा वेग आणि त्याचा प्रवासमार्ग हे अनेक स्थानिक आणि जागतिक घटकांच्या गुंतागुंतीच्या परस्परसंवादावर अवलंबून असतात. त्याचप्रमाणे, अल्पावधीत आलेली ही तीन वादळे म्हणजे हवामान बदलाचा अंतिम पुरावा मानता येणार नाही. हवामान बदलाचा नेमका परिणाम समजून घेण्यासाठी किमान ३० ते ५० वर्षांच्या आकडेवारीचा अभ्यास करावा लागतो. तरीही, महासागरांचे सातत्याने वाढणारे तापमान पाहता, आगामी काळात चक्रीवादळांची तीव्रता आणि त्यांचा अनपेक्षित प्रवास अधिक धोकादायक ठरू शकतो, असा इशारा शास्त्रज्ञांनी दिला आहे. त्यामुळे ‘अकवान’ चक्रीवादळाच्या पार्श्वभूमीवर किनारपट्टीवरील नागरिकांनी आणि प्रशासनाने पूर्णपणे सतर्क राहणे अत्यंत गरजेचे आहे.
Ans: समुद्राच्या पाण्याचे वाढलेले तापमान, हवेतील जास्त आर्द्रता, कमी दाबाचा पट्टा आणि अनुकूल 'व्हर्टिकल विंड शीअर' या घटकांच्या एकत्रित परिणामामुळे बंगालच्या उपसागरात वारंवार चक्रीवादळे तयार होतात.
Ans: त्तर हिंद महासागरात चक्रीवादळांचे दोन मुख्य हंगाम असतात: पहिला उन्हाळ्यापूर्वी (एप्रिल ते जून) आणि दुसरा मान्सून परतल्यानंतर (ऑक्टोबर ते डिसेंबर).
Ans: समुद्राच्या पृष्ठभागाजवळील वाऱ्यांचा वेग व दिशा आणि वातावरणाच्या वरच्या थरातील वाऱ्यांचा वेग व दिशा यांतील फरकाला 'व्हर्टिकल विंड शीअर' म्हणतात. हा फरक कमी असल्यास चक्रीवादळ अधिक शक्तिशाली बनते.