Whale Shark Day: 18 मीटर लांबी, कित्येक टन वजन! मानवासाठी निरुपद्रवी असणारा ‘हा’ महाकाय जीव का होतोय नामशेष?

Whale Shark Day : आंतरराष्ट्रीय व्हेल शार्क दिन दरवर्षी ३० ऑगस्ट रोजी साजरा केला जातो. जगातील सर्वात मोठा मासा असलेल्या व्हेल शार्कच्या संवर्धनाबद्दल आणि महत्त्वाविषयी जागरूकता निर्माण करणे, हा या दिवसाचा उद्देश आहे.

• जागतिक संवर्धन दिन
• शांत आणि निरुपद्रवी महाकाय जीव
• संकटातील प्रजाती व संवर्धनाचे प्रयत्न

दरवर्षी ३० ऑगस्ट रोजी जगभरात ‘आंतरराष्ट्रीय व्हेल शार्क दिन’ (International Whale Shark Day) अत्यंत उत्साहाने आणि जनजागृतीच्या उद्देशाने साजरा केला जातो. महासागराच्या अथांग आणि गूढ जगात वावरणारा व्हेल शार्क हा पृथ्वीवरील सर्वात मोठा मासा म्हणून ओळखला जातो. त्याच्या अवाढव्य आकारावरून बऱ्याचदा लोकांचा असा गैरसमज होतो की हा जीव हिंसक किंवा धोकादायक असेल; परंतु वास्तवात व्हेल शार्क अत्यंत शांत, संयमी आणि मानवासाठी पूर्णपणे निरुपद्रवी प्राणी आहे. या महाकाय सागरी जीवाबद्दल जगभरात जनजागृती निर्माण करणे, त्याच्या संवर्धनासाठी ठोस पावले उचलणे आणि महासागराचा समतोल राखणे हा या विशेष दिवसाचा मुख्य हेतू आहे.

शास्त्रीय दृष्ट्या ‘रिंकॉडॉन टायपस’ (Rhincodon Typus) म्हणून ओळखला जाणारा हा प्राणी नाव ‘व्हेल शार्क’ असले तरी तो देवमासा (Whale) नसून शार्क प्रजातीतील एक मासा आहे. एका पूर्ण वाढ झालेल्या व्हेल शार्कची लांबी साधारणपणे १२ ते १८ मीटरपर्यंत असू शकते आणि त्याचे वजन कित्येक टन असू शकते. या जीवाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे शरीराचा प्रचंड आकार असूनही तो लहान मासे, प्लँक्टन (Microscopic Plankton) आणि सागरी सूक्ष्मजीव खाऊन जगतो. मानवी ठशांप्रमाणेच प्रत्येक व्हेल शार्कच्या पाठीवरील ठिपके आणि चट्टे हे अद्वितीय (Unique) असतात, ज्यामुळे संशोधकांना त्यांची वैयक्तिक ओळख पटवणे सोपे जाते.\

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Mohan Bhagwat: ‘RSS आमचे प्रतिनिधित्व करत नाही’, मोहन भागवतांच्या न्यूयॉर्कमधील कार्यक्रमाला 61 संघटनांचा विरोध; हिंदूंचाही निषेध

सागरी परिसंस्थेतील स्थान आणि वाढते धोके

समुद्राच्या आरोग्याचा अंदाज लावण्यासाठी व्हेल शार्क ही एक मुख्य प्रजाती (Keystone Species) मानली जाते. ते महासागरातील अन्नसाखळी सुदृढ ठेवण्यात आणि पाण्यातील जैवविविधता नियंत्रित करण्यात अत्यंत मोलाचा वाटा उचलतात. मात्र, दुर्दैवाने मानवी हस्तक्षेप आणि वाढत्या सागरी प्रदूषणामुळे या महाकाय जीवाचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. इंटरनॅशनल युनियन फॉर कन्झर्वेशन ऑफ नेचर (IUCN) द्वारे व्हेल शार्कला संकटात सापडलेल्या (Endangered) प्रजातींच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आले आहे. त्यांच्या घटत्या संख्येमागे बेकायदेशीर मासेमारी, तेलासाठी होणारी शिकार, प्लास्टिक कचरा आणि जहाजांशी होणाऱ्या धडका ही मुख्य कारणे आहेत.

भारताच्या पश्चिम आणि पूर्व किनारपट्टीवर, विशेषतः गुजरात, महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि केरळच्या भागात व्हेल शार्क मोठ्या संख्येने आढळून येतात. पूर्वी मासेमारी दरम्यान जाळ्यात अडकल्यावर व्हेल शार्कला मारले जात असे किंवा जाळे वाचवण्यासाठी गंभीर इजा केली जात असे. परंतु, वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ (Schedule I) अंतर्गत त्यांना सर्वोच्च दर्जाचे कायदेशीर संरक्षण देण्यात आले आहे. महाराष्ट्रात आणि गुजरातमध्ये स्थानिक कोळी-मच्छीमार समुदाय या जीवाला प्रेमाने ‘देवमुशी’ किंवा ‘व्हाली’ म्हणतात. वाईल्डलाईफ ट्रस्ट ऑफ इंडिया (WTI) आणि स्थानिक वन विभागाच्या जनजागृतीमुळे आता मासेमारी जाळ्यात अडकलेल्या व्हेल शार्कला जाळे कापून सुरक्षितपणे समुद्रात सोडले जाते, ज्यासाठी प्रशासनाकडून नुकसानभरपाईही दिली जाते.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Nepal Flood: नेपाळ जलप्रलयामुळे बिहारमध्ये सतर्कतेचा इशारा; गंडक, कोसी धरणांचे दरवाजे उघडले, 5 जिल्ह्यांमध्ये 24 तास हाय अलर्ट

जागतिक संकल्प आणि भावी पिढीची जबाबदारी

३० ऑगस्ट रोजी आंतरराष्ट्रीय व्हेल शार्क दिनानिमित्त जागतिक पातळीवर विविध पर्यावरण संस्था, सागरी संशोधक आणि स्वयंसेवी संस्थांद्वारे विशेष वेबिनार, कार्यशाळा, पदयात्रा आणि शालेय पातळीवर जनजागृती कार्यक्रम आयोजित केले जातात. या दिवशी लोकांना हे पटवून दिले जाते की महासागर हे केवळ मानवी वापराचे साधन नसून ते लाखो जिवांचे नैसर्गिक अधिवास आहे. महासागरातील कचरा कमी करणे, सिंगल-युज प्लास्टिकचा वापर टाळणे आणि सागरी पर्यावरणाचा आदर करणे ही काळाची गरज बनली आहे.

महासागरांचे आरोग्य हे थेट पृथ्वीवरील हवामान आणि मानवी जीवनाशी जोडलेले आहे. जर व्हेल शार्कसारखे महत्त्वाचे जीव नामशेष झाले, तर सागरी अन्नसाखळी कोलमडून पडेल आणि त्याचा गंभीर परिणाम मानवी जीवनावरही होईल. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय व्हेल शार्क दिन हा केवळ एक औपचारिकता नसून आपल्या महासागरांना स्वच्छ, सुरक्षित आणि समृद्ध ठेवण्याचा संकल्प करण्याचा दिवस आहे. भावी पिढ्यांना हा नैसर्गिक वारसा सुरक्षित हस्तांतरित करण्यासाठी आजच पावले उचलणे आवश्यक आहे.