National Statistics Day 2026: राष्ट्र उभारणीत आकडेवारीचे महत्त्व काय? प्रा. प्रशांत चंद्र महालनोबिस यांच्या जयंतीनिमित्त विशेष लेख

National Statistics Day : राष्ट्रीय सांख्यिकी दिन दरवर्षी २९ जून रोजी साजरा केला जातो. हा दिवस भारताचे महान सांख्यिकीशास्त्रज्ञ, प्राध्यापक प्रशांत चंद्र महालनोबिस यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा केला जातो.

• २९ जून – राष्ट्रीय सांख्यिकी दिन
• पीसी महालनोबिस यांचे योगदान
• धोरणनिर्मिती आणि आकडेवारीचे महत्त्व

National Statistics Day 29 June 2026 : कोणत्याही देशाचा विकास हा केवळ घोषणांवर किंवा अंदाजांवर होत नसतो, तर त्यासाठी गरज असते ती अगदी अचूक आकडेवारीची आणि त्या आकडेवारीच्या योग्य विश्लेषणाची. भारतात याच सांख्यिकी क्षेत्राचा भक्कम पाया रचणारे आणि देशाला प्रगतीचा एक नवा वैज्ञानिक मार्ग दाखवणारे महान सांख्यिकीशास्त्रज्ञ प्राध्यापक प्रशांत चंद्र महालनोबिस (P.C. Mahalanobis) यांचा जन्मदिवस म्हणजेच २९ जून हा दिवस दरवर्षी संपूर्ण भारतात ‘राष्ट्रीय सांख्यिकी दिन’ (National Statistics Day) म्हणून अत्यंत आदराने साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ एका महान व्यक्तीच्या स्मरणाचा नाही, तर आपल्या देशाच्या सामाजिक आणि आर्थिक धोरणांमध्ये सांख्यिकीच्या (Statistics) अनन्यसाधारण भूमिकेची जाणीव करून देणारा एक महत्त्वाचा क्षण आहे.

प्रा. प्रशांत चंद्र महालनोबिस यांना ‘भारतीय सांख्यिकीचे जनक’ म्हटले जाते. त्यांनी केवळ पुस्तकी ज्ञान न मांडता, सांख्यिकीचा वापर थेट देशातील गरिबी निर्मूलन, शेती विकास आणि औद्योगिकीकरणासाठी कसा करता येईल, हे प्रत्यक्ष कृतीतून दाखवून दिले. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर जेव्हा देश एका अत्यंत नाजूक वळणावर होता, तेव्हा देशाच्या आर्थिक नियोजनाची धुरा प्रा. महालनोबिस यांनी आपल्या खांद्यावर घेतली. त्यांनी मांडलेल्या आर्थिक मॉडेलमुळेच भारताच्या दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेला एक योग्य दिशा मिळाली, ज्याला आजही अर्थशास्त्राच्या जगात ‘महालनोबिस मॉडेल’ म्हणून ओळखले जाते.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Women In Diplomacy: युद्ध रोखण्यापासून ते शांतता प्रस्थापित करण्यापर्यंत; आंतरराष्ट्रीय धोरणात महिलांची भूमिका का ठरतेय गेमचेंजर?

भारतीय सांख्यिकी संस्था (ISI) आणि जागतिक योगदान

प्रा. महालनोबिस यांचे सर्वात मोठे आणि अजरामर योगदान म्हणजे त्यांनी कोलकाता येथे स्थापन केलेली ‘भारतीय सांख्यिकी संस्था’ (Indian Statistical Institute – ISI). आज ही संस्था सांख्यिकी आणि डेटा विश्लेषणाच्या क्षेत्रातील जगातील सर्वात अग्रगण्य आणि नामांकित संस्थांपैकी एक मानली जाते. पीसी महालनोबिस यांनी केवल संस्थाच उभारली नाही, तर त्यांनी जागतिक सांख्यिकी क्षेत्राला ‘महालनोबिस डिस्टन्स’ (Mahalanobis Distance) सारखी एक क्रांतिकारी संकल्पना दिली. हे एक बहुविध सांख्यिकीय तंत्र आहे, ज्याचा वापर आजच्या आधुनिक जगात डेटा मायनिंग, पॅटर्न रेकग्निशन आणि अगदी आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स (AI) मध्येही मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.

राष्ट्रीय सांख्यिकी दिन साजरा करण्यामागचा सर्वात मुख्य हेतू हाच आहे की, नवीन पिढीला, विद्यार्थ्यांना आणि सर्वसामान्य नागरिकांना दैनंदिन जीवनात आणि देशाच्या प्रगतीत सांख्यिकीचे नेमके काय महत्त्व आहे, हे समजावून सांगणे. या दिवशी देशातील विविध शाळा, महाविद्यालये, विद्यापीठे आणि नामांकित संशोधन संस्थांमध्ये विशेष व्याख्याने, राष्ट्रीय पातळीवरील चर्चासत्रे, निबंध स्पर्धा आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते. याद्वारे तरुण संशोधकांना सांख्यिकीच्या क्षेत्रात नवीन काम करण्यासाठी आणि देशाच्या समस्यांवर डेटा-आधारित उपाय शोधण्यासाठी प्रेरित केले जाते.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Gold Price Drop: सोन्याची किंमत ₹15,000 ने घसरली… युद्धाच्या काळात सोन्याचे भाव का वाढतात? इराण-अमेरिका करारानंतर दिलासा मिळाला

अचूक आकडेवारी: सुशासनाचा आणि राष्ट्र उभारणीचा मुख्य गाभा

आजच्या डिजिटल युगात, जिथे ‘डेटा’ हाच नवीन काळातील इंधन मानला जातो, तिथे सांख्यिकी दिनाचे महत्त्व अधिकच वाढते. भारत सरकार या दिवसाच्या माध्यमातून संपूर्ण प्रशासनाला आणि जनतेला हा स्पष्ट संदेश देते की, कोणतीही यशस्वी धोरणनिर्मिती (Policy Making) आणि सुशासन हे अचूक आकडेवारीवरच अवलंबून असते. जर आपल्याकडे देशातील लोकसंख्या, गरिबी, बेरोजगारी, आरोग्य आणि शिक्षण याविषयीची आकडेवारी अचूक नसेल, तर सरकारी योजना शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचू शकत नाहीत.

थोडक्यात सांगायचे तर, राष्ट्रीय सांख्यिकी दिन हा केवळ अंकांशी खेळण्याचा दिवस नाही, तर तो एका वैज्ञानिक आणि पुराव्यांवर आधारित दृष्टिकोनाचा (Evidence-based approach) उत्सव आहे. प्रा. महालनोबिस यांनी दाखवलेल्या याच मार्गावर चालून आज भारत तंत्रज्ञान आणि डेटाच्या जोरावर जगातील एक महाशक्ती बनण्याकडे वाटचाल करत आहे.