पंतप्रधान मोदींचे सात वर्षांपूर्वीचे स्वप्न होणार साकार; अवकाशात फडणार भारताचा तिरंगा

४१ वर्षांनंतर, पुन्हा एकदा एक भारतीय केवळ अंतराळात प्रवेश करणार नाही, तर पहिल्यांदाच देशाचा एक नागरिक आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाचा भाग बनेल आणि तेथे दोन आठवडे घालवून विविध उल्लेखनीय अवकाश संशोधन करेल

नासा आणि इस्रो यांच्यातील करारांतर्गत, भारताने अ‍ॅक्सिओम स्पेसच्या चौथ्या मोहिमेसाठी अंदाजे ७ कोटींमध्ये एक जागा खरेदी केली आहे. ज्यावर लवकरच शुभांशू शुक्ला रु. ८५,३३,८२,००,००० किमतीचा स्पेस सूट घालून काही दिवसांसाठी आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकात जातील. प्रश्न असा आहे की त्याचे कार्य आणि भूमिका काय असेल? ते तिथे असे काय करतील ज्यामुळे भविष्यातील अंतराळवीर, अवकाश विज्ञान आणि भारत आणि उर्वरित जगाच्या इस्रोला फायदा होईल? २०१८ मध्ये, लाल किल्ल्यावरून, पंतप्रधानांनी आश्वासन दिले की भारताचे पुत्र आणि कन्या लवकरच अंतराळात प्रवास करतील. आता त्यांच्या शब्दांचे कृतीत रूपांतरण होत आहे.

३ एप्रिल १९८४ रोजी राकेश शर्मा रशियाच्या सोयुझ टी-११ अंतराळयानातून अवकाशात पोहोचले आणि सात दिवस आणि २१ तासांहून अधिक काळ अंतराळयानात राहिल्यानंतर परतले. ४१ वर्षांनंतर, पुन्हा एकदा एक भारतीय केवळ अंतराळात प्रवेश करणार नाही, तर पहिल्यांदाच देशाचा नागरिक आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाचा भाग बनेल आणि तेथे दोन आठवडे घालवून अनेक उल्लेखनीय अंतराळ कामे करेल. या अंतराळ प्रवासातून मिळालेल्या विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रातील महत्त्वाच्या आणि तपशीलवार परिणामांवर, बाजारपेठेवर आणि देशाच्या प्रतिष्ठेवर त्याचा परिणाम, मिळालेला अनुभव आणि संभाव्य कामगिरीचे मूल्यांकन यावर चर्चा करणे आवश्यक आहे.

राजकीय बातम्या वाचण्यासाठी क्लिक करा 

नासा आणि इस्रो यांच्यातील करारांतर्गत, भारताने अंदाजे रु. ७ कोटी रुपये मध्ये एक जागा खरेदी केली आहे. अ‍ॅक्सिओम स्पेस या खाजगी कंपनीच्या या चौथ्या मोहिमेचा भाग होण्यासाठी आणि ड्रॅगन क्रूमधून अंतराळात जाण्यासाठी ही खरेदी करण्यात आली.

शुभांशू शुक्ला असतील पायलट 

हे अभियान स्पेसएक्स फाल्कन ९ रॉकेटवर ड्रॅगन क्रू घेऊन प्रक्षेपित केले जाईल आणि मिशन पायलट शुभांशू शुक्ला असतील. मिशन कमांडर पेगी व्हिटसन असतील, ज्या अमेरिकन इतिहासातील सर्वात अनुभवी अंतराळवीर आहेत, ज्यांनी अवकाशात 675 दिवस घालवले आहेत. याशिवाय, हंगेरीचे टिबोर कापू आणि पोलंडचे स्लावोज उजनांस्की विस्निव्स्की हे दोन मिशन विशेषज्ञ असतील. ड्रॅगन क्रूचे लक्ष्य आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकापर्यंत पोहोचणे असेल. मिशन कमांडर पेगी ही बायोकेमिस्ट्री तज्ज्ञ आहे, स्लावोज ही विज्ञान आणि अंतराळ संशोधनातील शास्त्रज्ञ आणि अभियंता आहे, तर टिबोर कापू, शुभांशूप्रमाणे, एक अनुभवी लढाऊ आणि चाचणी वैमानिक आहे. या दोन आठवड्यात सर्वजण मिळून अनेक महत्त्वाचे प्रयोग करतील. या प्रयोगांसाठी वैज्ञानिक कौशल्य आणि कौशल्याची आवश्यकता असते.

मोहिमेच्या पूर्णतेनंतर अनेक प्रश्नांची मिळणार उत्तर 

इतक्या महागड्या मोहिमेचे साध्य नेमकं काय आहे? शुभांशूला या मोहिमेत पाठवण्यामागील इस्रो आणि भारत सरकारचा मूळ उद्देश किती यशस्वी झाला? त्यांचा अंतराळ प्रवास भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाला नवीन उंचीवर घेऊन जाईल आणि जागतिक स्तरावर भारताच्या वैज्ञानिक क्षमतेचे सामर्थ्य प्रदर्शित करेल. त्यांची ही भेट केवळ प्रतीकात्मक आहे का आणि गगनयान मोहिमेचे, अंतराळ राजनयिकतेचे आणि अंतराळ बाजारपेठेत प्रवेश, प्रभाव आणि प्रोत्साहनाचे ब्रँडिंग करण्याचा प्रयत्न आहे का? या मोहिमेवर पाठवण्यासाठी इस्रोने कोणती दूरदृष्टी असलेली उद्दिष्टे ठेवली आहेत? त्यांच्या उपक्रमांमधून भारत आणि उर्वरित जगाला, अवकाश विज्ञानाला, सामान्य जीवनाला आणि इस्रोला काय मिळणार आहे?

अनेक वैज्ञानिक प्रयोग केले जाणार

शुभांशू यांच्या नेतृत्वाखालील टीम अंतराळातील काही प्रयोगांचा भाग असेल ज्यांचे दूरगामी परिणाम होतील. २००८ मध्ये, चांद्रयान-१ द्वारे हे सिद्ध झाले की चंद्राच्या पृष्ठभागावर पाण्याचे रेणू आहेत. यावेळी इस्रोने सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणाच्या अनेक जैविक प्रयोगांमध्ये भाग घेण्याचे ठरवले आहे, जेणेकरून सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणातील जैविक प्रक्रिया समजू शकतील. इस्रो नासा आणि रेडवायर यांच्या सहकार्याने येथे ‘स्पेस मायक्रो अल्गी’ प्रकल्पावर काम करेल. हे शैवाल त्यांच्या प्रथिने समृद्धतेमुळे, लिपिड्स आणि जैव सक्रिय घटकांमुळे दीर्घकालीन मोहिमांसाठी शाश्वत अन्न बनतील.

नवराष्ट्र विशेष लेख वाचण्यासाठी क्लिक करा 

अवकाशात पिके घेण्याच्या उद्देशाने, इस्रो नासा आणि बायोसर्व्ह स्पेस टेक्नॉलॉजीजच्या सहकार्याने ‘अंतराळात सॅलड बियाणे अंकुरित करण्याचा’ प्रयत्न करेल. जर हा प्रयोग यशस्वी झाला तर भविष्यातील अंतराळवीरांसाठी विश्वासार्ह अन्न स्रोतांची खात्री होईल. हा प्रयोग पृथ्वीवरील दीर्घ मोहिमांमध्ये अंतराळवीरांच्या स्नायूंच्या शोष आणि संबंधित आजारांवर उपचार करण्यासाठी उपयुक्त ठरेल.

लेख- संजय श्रीवास्तव