गुरुवार, 12 नोव्हेंबर 2026
निसार मोहिम अंतर्गत अनेक फायद्यांसाठी नासा इस्रोने सिंथेटिक एपर्चर रडार लाँच केले (फोटो - सोशल मीडिया)
नासा आणि इस्रोच्या संयुक्त ‘निसार मिशन’बद्दल वैज्ञानिक जगात खूप उत्साह आहे. याचा भारत, अमेरिका आणि जगावर काय परिणाम होईल? याचा फायदा सामान्य माणसालाही होईल का? या मोहिमेवर काम करून इस्रोला काय फायदा होईल? आपल्या राष्ट्रीय संस्था, राज्यस्तरीय संस्था NISAR कडून मिळालेल्या माहितीचा फायदा घेऊ शकतात का? याचे फायदे जनतेपर्यंत सहज पोहोचतील का? हा आतापर्यंतचा सर्वात महागडा उपग्रह आहे. २,३९२ किलो वजनाच्या ‘निसार’ उपग्रहावर नासाने ११,२४० कोटी रुपये खर्च केले आहेत.
अंतराळातील ही प्रचंड तांत्रिक झेप कशी क्रांतिकारी ठरणार आहे यावर चर्चा सुरू आहे. बहुप्रतिक्षित NISAR म्हणजेच NASA ISRO सिंथेटिक अपर्चर रडारच्या अंतराळ प्रक्षेपणाबद्दल खूप चर्चा आहे. ते कधी काम करायला सुरुवात करेल आणि प्रत्यक्षात त्याचे काय फायदे आहेत? हे फायदे सरकार आणि संस्थांपुरते मर्यादित असतील का? यातून देशाला आणि इस्रोला काय मिळणार आहे?
दर १२ दिवसांनी उपयुक्त माहिती
११ वर्षांच्या कठोर परिश्रमानंतर तयार केलेल्या या उपग्रहाची तांत्रिक कार्यक्षमता उत्कृष्ट असू शकते आणि दर १२ दिवसांनी संपूर्ण पृथ्वीबद्दल अत्यंत उपयुक्त माहिती पाठवण्यात तो यशस्वी होऊ शकतो, परंतु सर्वात महत्त्वाचा आणि गंभीर प्रश्न असा आहे की आपल्या संस्था आणि यंत्रणा त्या माहितीचे आणि डेटाचे योग्य विश्लेषण करण्यास, व्यावहारिक पातळीवर त्याची अंमलबजावणी करण्यास आणि जमिनीवर फायदा घेण्यास पूर्णपणे सक्षम आहेत का? जास्तीत जास्त ५ वर्षांचे आयुष्य असलेल्या NISAR उपग्रहानंतर काय होईल? जर ते कार्यरत स्थितीत राहिले तर ते भविष्यात देखील वापरण्यायोग्य राहील असा दावा केला जातो परंतु आपली व्यवस्था आणि संबंधित एजन्सींना त्यानुसार कडक करावे लागेल. त्यांना अशी क्षमता विकसित करावी लागेल ज्यामुळे माहिती सामान्य लोकांसाठी उपयुक्त ठरू शकेल.
राजकीय बातम्या वाचण्यासाठी क्लिक करा
दररोज ८० टेराबाइट डेटा देणार
या लाँचसह, तीन महिन्यांनंतर, NISAR कडून दररोज 80 टेराबाइट डेटा उपलब्ध होईल जो भौगोलिक-डेटा स्रोत समृद्ध करेल. पण आपल्या संस्था माहितीच्या या सागराला हाताळण्यासाठी आणि तिचा अर्थपूर्ण वापर करण्यासाठी पूर्णपणे तयार आहेत का? प्रक्षेपणानंतर ९० दिवसांनी, NISAR ७४७ किमी उंचीवर वर्तुळाकार कक्षेत वैज्ञानिक ऑपरेशनसाठी सज्ज होईल. हे २४० किमी रुंद ट्रॅकचे अनुसरण करून दर १२ दिवसांनी जागतिक जमीन आणि बर्फाच्छादित पृष्ठभागांचे फोटो घेईल, ज्यामध्ये बेटे, समुद्रातील बर्फ आणि निवडक महासागरांचा समावेश असेल आणि डेटासह या प्रतिमा अतिशय उच्च दर्जाच्या परत करेल.
भूकंप आणि पुराची माहिती पहिल्यांदा मिळणार
देशात भूकंप, भूस्खलन, पूर आल्यास, आपत्ती निवारण आणि व्यवस्थापन हे नुकसान प्रॉक्सी मॅप तयार करून करता येते. चांगले जोखीम नकाशे विमा कंपन्यांना स्वस्त विमा विकण्याची आणि त्यांचे प्रीमियम कमी करण्याची परवानगी देतील, जर त्यांना असे करायचे असेल तर. जर भूजल आणि जलाशयांचे पंधरवड्याचे हिशेब उपलब्ध असतील तर त्यांचे अंदाधुंद शोषण थांबवता येईल. शेतकऱ्यांना हवेतील आर्द्रतेचे प्रमाण आणि शेतात पेरणी कशी करावी याबद्दल वेळेवर माहिती मिळू शकेल. उत्पन्न अंदाजाच्या मदतीने, सरकार वेळेवर आयात-निर्यात ठरवून शेतकरी आणि ग्राहक दोघांनाही फायदा देऊ शकते. उन्हाळ्यात एखाद्या विशिष्ट भागात अतिरेकी तापमान आढळल्यास नगरपालिका त्यापासून संरक्षण करण्यासाठी उपाययोजना करू शकतात.
नवराष्ट्र विशेष लेख वाचण्यासाठी क्लिक करा
ग्रीन कव्हर आणि वॉटर लॉगिंग डेटा थेट डाउनलोड केल्याने नागरिक सेवांमध्ये सुधारणा होईल. जर डेटा इकॉनॉमी-इकोसिस्टम विकसित झाली तर स्मार्ट शेती, पायाभूत सुविधा-आरोग्य यासारख्या सेवांसाठी एक नवीन बाजारपेठ तयार होईल. निःसंशयपणे, NISAR चे प्रक्षेपण हे देशाच्या तांत्रिक स्वावलंबनाची आणि अंतराळ क्षेत्रात वर्चस्वाची घोषणा आहे. बरं, आपल्याला NISAR मोहिमेतील डेटाद्वारे अवकाशातून पृथ्वी आणि तिच्या आतील काही भागांकडे पाहण्याची शक्ती मिळाली आहे, परंतु जोपर्यंत आपण तो डेटा समजून घेण्याची आणि वापरण्याची क्षमता विकसित करत नाही तोपर्यंत हे यश अपूर्ण आहे.
लेख- संजय श्रीवास्तव
