शनिवार, 7 नोव्हेंबर 2026
NASA : NASA चा ऐतिहासिक पराक्रम! व्हॉयेजर 1 अंतराळयान गाठणार 'वन-लाइट-डे' अंतर; पृथ्वीपासून होणार अथांग दूर ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
मानवी बुद्धिमत्ता आणि तंत्रज्ञानाच्या सीमारेषा ओलांडत नासाच्या (NASA) ‘व्हॉयेजर १’ (Voyager 1) यानाने अंतराळ विज्ञानाच्या इतिहासात एक नवा अध्याय लिहिण्याची तयारी केली आहे. ५ सप्टेंबर १९७७ रोजी प्रक्षेपित झालेले हे ऐतिहासिक अंतराळयान येत्या १८ नोव्हेंबर रोजी पृथ्वीपासून एका प्रकाश-दिवसाच्या (One Light-Day) अभूतपूर्व अंतरावर पोहोचणार आहे. याचा अर्थ असा की, प्रकाशाच्या अफाट वेगाने प्रवास करणाऱ्या संदेशालाही पृथ्वीवरून व्हॉयेजर १ पर्यंत पोहोचण्यासाठी पूर्ण २४ तास लागतील. मानवाने तयार केलेली कोणतीही वस्तू आजवर विश्वाच्या इतक्या खोलवर पोहोचलेली नाही.
भौतिकशास्त्रानुसार, प्रकाश एका सेकंदात सुमारे ३ लाख किलोमीटरचा प्रवास करतो. या प्रचंड वेगाने प्रकाशाने एका संपूर्ण २४ तासांच्या दिवसात कापलेल्या अंतराला ‘एक प्रकाश-दिवस’ (One Light-Day) म्हटले जाते. हे अंतर सुमारे १६.०९ अब्ज मैल म्हणजेच २५.८९ अब्ज किलोमीटर इतके प्रचंड आहे. व्हॉयेजर १ सध्या ताशी ३८,००० मैल (६१,१५५ किलोमीटर) या अफाट वेगाने सूर्यमालेच्या बाहेर प्रवास करत आहे.
हा टप्पा गाठल्यानंतर पृथ्वी आणि व्हॉयेजर १ यांच्यातील संवादाचे गणित पूर्णपणे बदलणार आहे. नासाच्या कॅलिफोर्नियातील जेट प्रोपल्शन लॅबोरेटरी (JPL) मधील अभियंत्यांनी यानाला पाठवलेला कोणताही रेडिओ संदेश व्हॉयेजर १ पर्यंत पोहोचायला २४ तास लागतील. त्यानंतर यानाने दिलेले उत्तर परत पृथ्वीवर येण्यासाठी आणखी २४ तास लागतील. म्हणजेच एका एका संदेशाची पूर्ण देवाणघेवाण होण्यासाठी नासाच्या टीमला तब्बल ४८ तास वाट पहावी लागणार आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Paraguay Crisis : ‘आमचे पैसे परत द्या!’ बँकिंग संकटामुळे पॅराग्वे देशात आणीबाणीसारखी परिस्थिती; राष्ट्रपतींना सोडावे लागले पद
व्हॉयेजर १ च्या या ५० वर्षांच्या प्रवासात अनेक नाट्यमय घडामोडी घडल्या आहेत. नुकतेच ऑक्टोबर महिन्यात यानाचा पृथ्वीशी असणारा संपर्क काही काळासाठी तुटला होता. १८ आणि १९ ऑक्टोबर रोजी नासाने नियोजित वेळेनुसार यानाशी संपर्क साधण्याचा प्रयत्न केला, परंतु यानाकडून कोणताही रेडिओ सिग्नल प्राप्त झाला नाही. या घटनेने नासाच्या वैज्ञानिकांची धाकधूक वाढवली होती.
मात्र, व्हॉयेजर १ मधील स्वयंचलित सुरक्षा प्रणाली (Safety System) अत्यंत सक्षमपणे कार्यरत झाली. जेव्हा यानातील संगणकाला सक्रिय थ्रस्टर्समध्ये संभाव्य अडचण आढळली, तेव्हा त्याने स्वयंचलितपणे बॅकअप थ्रस्टर्स सुरू केले आणि यानाला एका सुरक्षित स्थितीत आणले. अखेर २० ऑक्टोबर रोजी नासाच्या दीप स्पेस नेटवर्कने व्हॉयेजर १ चा सिग्नल पुन्हा पकडला आणि मोहिमेतील मोठा धोका टळला.
“एखाद्या अंतराळयानाने अशा प्रकारे स्वतःहून सुरक्षा यंत्रणा सक्रिय केल्याचे आम्ही पहिल्यांदाच पाहिले आहे. परंतु आम्ही मोहिमेच्या अशा टप्प्यावर आहोत जिथे आम्हाला कोणत्याही अनपेक्षित घटनेसाठी तयार राहावे लागेल. व्हॉयेजर १ शी पुन्हा संपर्क प्रस्थापित झाल्याने आम्हाला मोठा दिलासा मिळाला आहे.” — करीम बदरुद्दीन (व्हॉयेजर मोहीम व्यवस्थापक, नासा JPL)
५ सप्टेंबर १९७७ रोजी प्रक्षेपित झालेले व्हॉयेजर १ हे खरंतर व्हॉयेजर २ नंतर सोडण्यात आले होते. परंतु, त्याच्या जलद मार्गिकेमुळे (Fast Trajectory) त्याने १५ डिसेंबर १९७७ रोजीच आपल्या जुळ्या यानाला मागे टाकले आणि लघुग्रहांचा पट्टा (Asteroid Belt) पार केला. या मोहिमेचा मूळ उद्देश केवळ गुरू आणि शनी ग्रहांचा अभ्यास करणे हाच होता.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : US Midterms : अमेरिकेत तरुणाईचा मूड बदलला; अमेरिकेत डेमोक्रॅट्सच्या बाजूने नवे वारे, रिपब्लिकन पक्षाची धाकधूक वाढली
पृथ्वीपासून अब्जावधी किलोमीटर दूर असल्याने तिथे सूर्याचा प्रकाश अत्यंत मंद असतो. त्यामुळे व्हॉयेजर १ ला सौरऊर्जेवर चालवणे शक्य नव्हते. यासाठी नासाने यानात रेडिओआयसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जनरेटर (RTG) बसवले आहेत. हे जनरेटर प्लुटोनियम-२३८ (Plutonium-238) या किरणोत्सर्गी पदार्थाच्या नैसर्गिक क्षयातून (Decay) निर्माण होणाऱ्या उष्णतेचे विजेमध्ये रूपांतर करतात.
जरी एका प्रकाश-दिवसाचे हे अंतर पार केल्यामुळे यानाच्या प्रत्यक्ष कार्यप्रणालीत किंवा सभोवतालच्या वातावरणात कोणताही फरक पडणार नसला, तरी मानवी कौशल्याने आणि तंत्रज्ञानाने विश्वाच्या अथांग पसार्यात किती दूरपर्यंत झेप घेतली आहे, याचा हा एक सुवर्ण पुरावा आहे. ५० वर्षांनंतरही अवघ्या २२ वॉटच्या रेडिओ सिग्नलद्वारे हे यान पृथ्वीशी बोलत आहे, ही खरोखरच एक विज्ञानाची न भूतो न भविष्यती अशी किमया आहे!
Ans: प्रकाश एका दिवसात (२४ तासांत) जितके अंतर कापतो, त्याला १ प्रकाश-दिवस म्हणतात. हे अंतर अंदाजे १६.०९ अब्ज मैल म्हणजेच २५.८९ अब्ज किलोमीटर इतके आहे.
Ans: नासाच्या अंदाजानुसार व्हॉयेजर १ हे अंतराळयान १८ नोव्हेंबर रोजी हा ऐतिहासिक टप्पा गाठणार आहे.
Ans: एका प्रकाश-दिवसाच्या अंतरावर सिग्नल एका बाजूने जाण्यासाठी २४ तास लागतात, तर दोन्ही बाजूंच्या संवादासाठी (One Cycle) पूर्ण ४८ तास लागतात.
