Time zone: प्रत्येक देशात वेळचे गणित आहे खूप वेगळे; जाणून घ्या संपूर्ण जगात ‘टाइम झोन’ कसा ठरवला जातो?

Time zone: जेव्हा मशीनचा शोध लागला नव्हता तेव्हा कोणतीही समस्या नव्हती. काळाबरोबर तंत्रज्ञान आले आणि मानव एका ठिकाणाहून दुस-या ठिकाणी प्रवास करू लागला, याबरोबरच टाइम झोनची समस्या सुरू झाली.

Time zone : कधीही विचार केला आहे का की जगातील प्रत्येक देशाचा स्वतःचा वेळ कसा ठरतो? भारतात सकाळी ८ वाजले असताना अमेरिकेत का मध्यरात्र होते? यामागे विज्ञान आहे आणि त्याला टाइम झोन असे म्हणतात. पूर्वीच्या काळी घड्याळांचा शोध लागला नव्हता, तेव्हा कोणतीही वेळेची अडचण नव्हती. मात्र, तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे आणि वाहतुकीच्या साधनांमुळे वेगवेगळ्या देशांमध्ये वेळेचा मोठा गोंधळ निर्माण झाला.

टाइम झोन म्हणजे काय?

जगभरातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये सूर्योदय आणि सूर्यास्त होण्याची वेळ वेगवेगळी असते. पृथ्वी आपल्या अक्षावर फिरते आणि सूर्याभोवतीही परिभ्रमण करते. यामुळे जगाच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये वेळेचा फरक पडतो.
जेव्हा पृथ्वीचा एक भाग सूर्याच्या दिशेने असतो तेव्हा त्या भागात दिवस असतो, आणि जो भाग सूर्याच्या विरुद्ध असतो, तिथे रात्र असते. म्हणूनच, भारत, अमेरिका, युरोप आणि इतर देशांमध्ये वेगवेगळे टाइम झोन अस्तित्वात आहेत.

वेळ बदलल्यामुळे निर्माण झालेल्या अडचणी

प्राचीन काळी, लोकांचा रोजचा जीवनक्रम सूर्याच्या हालचालींवर अवलंबून असे. पण, जसजसे मानव एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी प्रवास करू लागला, तसतशा वेळेच्या समस्या उद्भवू लागल्या.

रेल्वे आणि जहाजांच्या वेळांमध्ये मोठा गोंधळ निर्माण झाला.

दोन वेगवेगळ्या ठिकाणी प्रवास करणाऱ्या लोकांना घड्याळाच्या वेळेत बदल करावा लागत असे.

व्यापार आणि दळणवळणातही मोठ्या अडचणी येऊ लागल्या.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : स्थलांतर धोरणांवर वादंग, सेलेना गोमेझचा अश्रू ढाळणारा व्हिडिओ झाला व्हायरल; व्हाईट हाऊसने दिले ‘असे’ चोख प्रतिउत्तर

टाइम झोनची संकल्पना कशी तयार झाली?

१८७८ मध्ये सर सॅनफोर्ड फ्लेमिंग यांनी टाइम झोनची कल्पना मांडली. त्यानुसार, संपूर्ण जगाला २४ भागांमध्ये विभागावे आणि प्रत्येक विभागासाठी स्वतंत्र वेळ निश्चित करावी.
१८८४ मध्ये इंटरनॅशनल प्राइम मेरिडियन कॉन्फरन्स भरवण्यात आली. या परिषदेत ग्रीनविच मेरिडियन (0° रेखांश) ला जागतिक वेळेचा आधारबिंदू मानण्यात आले. ग्रीनविचच्या पूर्व दिशेला वेळ वाढतो आणि पश्चिमेला वेळ कमी होतो.

भारताचा टाइम झोन आणि पूर्वीचे तीन वेगळे झोन

ब्रिटिश राजवटीत १८८४ मध्ये भारतात टाइम झोन स्वीकारण्यात आला. मात्र, त्यावेळी भारतात तीन वेगवेगळे टाइम झोन होते – मुंबई, कोलकाता आणि मद्रास.
हे तीनही झोन वेगवेगळ्या वेळेनुसार चालत असल्याने देशांतर्गत प्रवास करणाऱ्या लोकांना मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागत असे. १९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर १९४७ मध्ये ‘भारतीय प्रमाण वेळ’ (IST – Indian Standard Time) लागू करण्यात आली.

IST कसे ठरवले जाते?

भारतातील प्रमाण वेळ (IST) ग्रीनविच मेरिडियनच्या ८ तास ३० मिनिटे पुढे आहे. म्हणजेच, ग्रीनविचला जर सकाळी ६ वाजले असतील, तर

भारतात सायंकाळी ४:३० वाजले असतात.

भारताचा अधिकृत वेळ उत्तर प्रदेशातील मिर्झापूर येथे स्थित आहे, कारण ते देशाच्या मध्यभागी आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : जेसिका बनली सायरा खातून… पाकिस्तानात चिनी तरुणीचे जबरदस्तीने धर्मांतर, मियां मिठू पुन्हा चर्चेत

जगभरातील प्रमुख टाइम झोन

ग्रीनविच मीन टाइम (GMT): इंग्लंड

ईस्टर्न स्टँडर्ड टाइम (EST): अमेरिका

सेंट्रल युरोपियन टाइम (CET): युरोप

चायना स्टँडर्ड टाइम (CST): चीन

जपान स्टँडर्ड टाइम (JST): जपान

टाइम झोनमुळे होणारे फायदे

वेळेचा गोंधळ टाळला जातो.

आंतरराष्ट्रीय व्यापार आणि वाहतुकीसाठी सोयीचे ठरते.

वेगवेगळ्या देशांमधील व्यवसाय, सरकारी कामे, हवाई प्रवास व्यवस्थित चालू राहतो.

एक महत्त्वाची संकल्पना

टाइम झोन ही आधुनिक जगातील एक महत्त्वाची संकल्पना आहे. यामुळे जगभरातील देश एकाच वेळेच्या आधारावर कार्य करू शकतात. भारतानेही या पद्धतीचा अवलंब करून IST निश्चित केले आहे. त्यामुळे वेगवेगळ्या देशांमध्ये वेळ समजून घेण्यासाठी आणि प्रवासासाठी टाइम झोन अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.