शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर 2026
World Lizard Day: निसर्गाचे मौन रक्षक असलेल्या सरड्यांचे पर्यावरणात खास महत्त्व; पहा अन्नसाखळीत काय आहे त्यांचे योगदान? ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
आपल्या सभोवतालच्या निसर्गात अशा अनेक सूक्ष्म आणि अद्भुत गोष्टी आहेत, ज्यांच्या अस्तित्वाकडे आपले सहसा लक्ष जात नाही. घराच्या भिंतीवर चुपचाप फिरणारी पाल असो, बागेत रंगांची उधळण करणारा सरडा असो वा जंगलात आढळणारे दुर्मिळ सरडे असोत—या सर्वांचा आपल्या पर्यावरणात अत्यंत महत्त्वाचा वाटा आहे. याच सरड्यांच्या प्रजातींबद्दल जगात जागरूकता निर्माण करण्यासाठी दरवर्षी १४ ऑगस्ट रोजी ‘जागतिक सरडा दिन’ (World Lizard Day) साजरा केला जातो. हा दिवस आपल्याला निसर्गाच्या अन्नसाखळीतील या छोट्या जीवांचे महत्त्व समजावून सांगतो.
अनेक लोकांना सरडे किंवा पालींना पाहून भीती किंवा किळस वाटते. परंतु वैज्ञानिक दृष्टीकोनातून पाहिले तर सरडे हे निसर्गाने मानवाला दिलेले एक नैसर्गिक सुरक्षा कवच आहेत. सरड्यांचे मुख्य खाद्य म्हणजे विविध प्रकारचे कीटक, डास, मुंग्या, झुरळे आणि शेतीतील पिकांचे नुकसान करणाऱ्या अळ्या हे आहे. जर परिसंस्थेतून सरडे नष्ट झाले, तर कीटकांची संख्या प्रचंड प्रमाणात वाढेल. ज्यामुळे शेतीचे मोठे नुकसान होऊ शकते आणि मानवी वस्त्यांमध्ये कीटकांमुळे पसरणाऱ्या आजारांचे प्रमाण वाढू शकते. सरडे अन्नसाखळीत मध्यवर्ती भूमिका बजावतात; ते कीटकांवर नियंत्रण ठेवतात आणि स्वतः पक्षी व इतर मोठ्या प्राण्यांचे खाद्य बनतात.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Arunachal Pradesh: ‘अरुणाचल हा आमचाच अविभाज्य भाग!’ चीनच्या दाव्यांवर भारत आक्रमक; ड्रॅगॉननेही दिले ‘असे’ अधिकृत स्पष्टीकरण
जगभरात सरड्यांच्या ७,००० हून अधिक विविध प्रजाती आढळतात. यामध्ये काही मिलीमीटर आकाराच्या छोट्या गिगो (Gecko) पासून ते तब्बल १० फूट लांब असणाऱ्या महाकाय कोमोडो ड्रॅगनपर्यंतच्या (Komodo Dragon) प्रजातींचा समावेश आहे. सरड्यांकडे असणारी त्वचा बदलण्याची क्षमता, धोका ओळखल्यास स्वतःची शेपूट तोडून पळून जाण्याची निसर्गदत्त युक्ती (Autotomy) आणि पर्यावरणाच्या रंगानुसार स्वतःचा रंग बदलण्याची (Chameleon) कला या सर्व गोष्टी विज्ञानासाठी आजही कुतूहलाचा विषय आहेत.
आज वाढते शहरीकरण, शेतीसाठी आणि बांधकामासाठी होणारी अफाट जंगलतोड, रासायनिक कीटकनाशकांचा अतिवापर आणि हवामान बदल या सर्व घटकांमुळे सरड्यांच्या अनेक प्रजाती नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. कीटकनाशकांमुळे त्यांच्या अन्नाचा तुटवडा निर्माण होत आहे, तर अधिवास नष्ट झाल्यामुळे त्यांना निवारा उरलेला नाही. सरड्यांच्या अनेक प्रजाती या केवळ विशिष्ट हवामानातच जगू शकतात, त्यामुळे जागतिक तापमानवाढीचा त्यांच्या जननक्षमतेवर आणि अस्तित्वावर थेट विपरीत परिणाम होत आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Golden Dome: अमेरिकेभोवती उभारणार 185 अब्ज डॉलर्सची अभेद्य सुरक्षेची भिंत; उद्योजक आणि गुंतवणूकदारांची मोठी मोर्चेबांधणी
जागतिक सरडा दिनाच्या निमित्ताने जगभरातील सर्पमित्र, प्राणीशास्त्रज्ञ आणि पर्यावरणप्रेमी संस्था विविध उपक्रम राबवतात. शाळा, महाविद्यालये आणि विज्ञान केंद्रांमध्ये सरड्यांच्या प्रजातींवर चर्चासत्रे, प्रदर्शने आणि वैज्ञानिक संशोधन उपक्रम आयोजित केले जातात. आपल्या घरातील किंवा बागेतील सरड्यांना किंवा पालींना विनाकारण मारणे थांबवणे, रासायनिक कीटकनाशकांचा वापर कमी करणे आणि त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासाचे रक्षण करणे ही आपल्या प्रत्येकाची नैतिक जबाबदारी आहे. पृथ्वीवरील प्रत्येक सजीवाचे निसर्गात एक विशेष स्थान आहे आणि सरड्यांचे रक्षण करणे म्हणजे आपल्या संपूर्ण जैवविविधतेचे रक्षण करणे होय.
