World Zoonoses Day: प्राण्यांमधील संसर्ग ठरू शकतो जीवघेणा! 6 जुलैला का साजरा केला जातो हा दिवस? वाचा लुई पाश्चर यांचा ‘तो’ इतिहास

World Zoonoses Day : जागतिक प्राणीजन्य रोग दिन दरवर्षी ६ जुलै रोजी साजरा केला जातो. प्राणीजन्य रोगांबद्दल, म्हणजेच प्राण्यांपासून माणसांमध्ये पसरणाऱ्या रोगांबद्दल, जागरूकता निर्माण करण्यासाठी हा दिवस महत्त्वाचा आहे.

• प्राण्यांकडून माणसांकडे संसर्ग
• लुई पाश्चर यांच्या कार्याचा सन्मान
• दक्षता आणि स्वच्छता हाच बचाव

World Zoonoses Day 6 July 2026 : मानवी संस्कृतीचा इतिहास हा प्राण्यांशी अत्यंत जवळून जोडलेला आहे. घरामध्ये आपल्यासोबत राहणारे पाळीव प्राणी असोत की जंगलातील वन्यजीव, त्यांच्याशी आपला संपर्क रोज येत असतो. परंतु, या संपर्कासोबतच एक मोठा अदृश्य धोकाही आपल्या अवतीभवती वावरत असतो, तो म्हणजे ‘प्राणीजन्य रोग’ (Zoonotic Diseases). प्राण्यांपासून माणसांमध्ये पसरणाऱ्या या संसर्गजन्य आजारांबद्दल समाजात जागरूकता निर्माण करण्यासाठी दरवर्षी ६ जुलै रोजी जगभरात ‘जागतिक प्राणीजन्य रोग दिन’ (World Zoonoses Day) साजरा केला जातो. हा दिवस आपल्याला आठवण करून देतो की, प्राण्यांचे आरोग्य आणि मानवी आरोग्य हे एकमेकांशी किती घट्ट जोडलेले आहेत.

वैद्यकीय परिभाषेत ‘झुनोसिस’ किंवा प्राणीजन्य रोग म्हणजे असे आजार जे जीवाणू (Bacteria), विषाणू (Viruses), परजीवी (Parasites) किंवा कवक (Fungi) यांच्या माध्यमातून प्राण्यांमधून थेट माणसांमध्ये संक्रमित होतात. आज जगात आढळणाऱ्या संसर्गजन्य आजारांपैकी ६० टक्क्यांहून अधिक आजार हे प्राणीजन्य आहेत. यामध्ये रेबीज (Rabies), बर्ड फ्लू, स्वाइन फ्लू, इबोला आणि अलीकडच्या काळातील जगाला वेठीस धरणारा कोरोना (COVID-19) यांसारख्या अत्यंत जीवघेण्या आजारांचा समावेश होतो.

६ जुलै १८८५ चा तो ऐतिहासिक प्रसंग आणि लुई पाश्चर यांचा शोध

या दिवसाचा इतिहास विज्ञान क्षेत्रातील एका महान आणि क्रांतीकारी शोधाशी जोडलेला आहे. फ्रान्सचे प्रसिद्ध जीवशास्त्रज्ञ आणि रसायनशास्त्रज्ञ लुई पाश्चर (Louis Pasteur) यांनी मानवी इतिहासाला एक नवी दिशा दिली. ६ जुलै १८८५ रोजी त्यांनी एका पिसाळलेल्या कुत्र्याने चावलेल्या ‘जोसेफ मेस्टर’ नावाच्या ९ वर्षांच्या निष्पाप मुलावर रेबीजच्या लसीचा पहिला यशस्वी प्रयोग केला. त्या काळात रेबीज होणे म्हणजे मृत्यू निश्चित मानला जात असे. मात्र, लुई पाश्चर यांनी तयार केलेल्या लसीमुळे त्या मुलाचे प्राण वाचले. वैद्यकीय क्षेत्रातील या अत्यंत महत्त्वाच्या टप्प्याला आणि लुई पाश्चर यांच्या स्मृतीला वंदन करण्यासाठी दरवर्षी ६ जुलै हा दिवस जागतिक प्राणीजन्य रोग दिन म्हणून साजरा केला जातो.

 

Let us focus on prevention of Zoonoses with One Health approach: A safe world for humans and animals#WorldZoonosesDay2026 #NOHP-PCZ pic.twitter.com/CJquKCQX6n — Ministry of Health (@MoHFW_INDIA) July 6, 2026

credit – social media and Twitter

हे देखील वाचा : Indian Folklore : राग मल्हार गाताच पडायचा पाऊस? जाणून घ्या तानसेनच्या ‘त्या’ चमत्कारी कथेमागील वैज्ञानिक आणि रंजक सत्य

हे प्राणीजन्य आजार इतके धोकादायक का आहेत?

झुनोटिक आजार हे मानवी आरोग्यासाठी सर्वात मोठे आव्हान मानले जातात. याचे मुख्य कारण म्हणजे जेव्हा एखादा विषाणू प्राण्यांमधून माणसाच्या शरीरात प्रवेश करतो, तेव्हा मानवी शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती (Immune System) त्या नवीन विषाणूशी लढण्यासाठी तयार नसते. खालील मुद्द्यांच्या आधारे आपण या आजारांचे गांभीर्य समजून घेऊ शकतो:

• लक्षणे नसलेले वाहक: अनेकदा प्राणी स्वतः त्या विषाणूचे वाहक असतात, परंतु त्यांच्यामध्ये या आजाराची कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत. यामुळे निरोगी दिसणाऱ्या प्राण्याकडूनही माणसाला संसर्ग होऊ शकतो.
• जलद प्रसार: जागतिक दळणवळण, शहरीकरण आणि जंगलांची वाढती तोड यामुळे मनुष्य आणि वन्यजीव यांच्यातील अंतर कमी झाले आहे. परिणामी, हे आजार प्राण्यांमधून माणसांमध्ये आणि नंतर माणसांमधून संपूर्ण जगात अत्यंत वेगाने पसरतात.
• उपचारांचा अभाव: अनेक नवीन प्राणीजन्य आजारांवर सुरुवातीच्या काळात कोणतीही प्रभावी लस किंवा औषध उपलब्ध नसते, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर जीवितहानी होण्याचा धोका असतो.

हे देखील वाचा : World UFO Day: उडत्या तबकड्यांचे न सुटलेले रहस्य! ‘या’ खास दिनानिमित्त जाणून घ्या अमेरिकेतील त्या ‘रॉसवेल’ घटनेचे धक्कादायक सत्य

बचाव आणि दक्षता: या आव्हानावरील सर्वात प्रभावी उपाय

जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) च्या मते, योग्य दक्षता आणि प्रतिबंधात्मक उपायांचा अवलंब करून आपण या प्राणीजन्य आजारांपासून स्वतःचे आणि आपल्या कुटुंबाचे रक्षण करू शकतो. यासाठी पुढील गोष्टींचे पालन करणे अत्यंत आवश्यक आहे:

१. पाळीव प्राण्यांचे वेळेवर लसीकरण

जर तुमच्या घरात कुत्रा, मांजर किंवा इतर कोणतेही पाळीव प्राणी असतील, तर त्यांना पशुवैद्यकीय डॉक्टरांच्या सल्ल्याने रेबीज आणि इतर आजारांच्या लसी वेळेवर देणे अनिवार्य आहे. हे केवळ तुमच्या प्राण्यांच्या आरोग्यासाठी नाही, तर तुमच्या स्वतःच्या सुरक्षेसाठीही गरजेचे आहे.

२. वैयक्तिक स्वच्छता आणि स्वच्छता गृह

प्राण्यांना स्पर्श केल्यानंतर, त्यांना खाऊ घातल्यानंतर किंवा त्यांची जागा स्वच्छ केल्यानंतर आपले हात साबण आणि स्वच्छ पाण्याने स्वच्छ धुवावेत. कच्चे मांस किंवा दुग्धजन्य पदार्थांचे सेवन करताना ते पूर्णपणे शिजवलेले किंवा पाश्चराइज्ड (Pasteurized) केलेले असावे.

३. वन्यजीवांपासून सुरक्षित अंतर

जंगलात किंवा निसर्गरम्य ठिकाणी फिरताना वन्य प्राण्यांना विनाकारण स्पर्श करणे किंवा त्यांना अन्न देणे टाळावे. आजारी किंवा मृत वन्य प्राण्यांच्या संपर्कात येणे अत्यंत धोकादायक ठरू शकते. तसेच, घरात उंदीर, घूस किंवा वटवाघळांचा वावर होणार नाही, याची काळजी घ्यावी.