World Zoonoses Day: 6 जुलै ‘जागतिक प्राणीजन्य रोग दिन’; लुई पाश्चर यांच्या ऐतिहासिक शोधाची आठवण अन् संसर्गापासून बचावाचे उपाय

World Zoonoses Day : जागतिक प्राणीजन्य रोग दिन दरवर्षी ६ जुलै रोजी साजरा केला जातो. प्राणीजन्य रोगांबद्दल, म्हणजेच प्राण्यांपासून माणसांमध्ये पसरणाऱ्या रोगांबद्दल, जागरूकता निर्माण करण्यासाठी हा दिवस महत्त्वाचा आहे.

• जागतिक प्राणीजन्य रोग दिन (World Zoonoses Day)
• लुई पाश्चर यांचा ऐतिहासिक शोध
• प्रतिबंध हाच मुख्य उपाय

मानवी इतिहास आणि प्राण्यांचे अस्तित्व हे परस्परांशी अत्यंत घट्ट जोडलेले आहे. परंतु, निसर्गाचा हा समतोल बिघडल्यास किंवा खबरदारी न बाळगल्यास प्राण्यांमधील सूक्ष्म जीव मानवी शरीरात प्रवेश करून गंभीर आजारांना जन्म देतात. प्राण्यांपासून मानवांमध्ये पसरणाऱ्या अशा आजारांना वैद्यकीय भाषेत ‘झुनोटिक रोग’ (Zoonotic Diseases) किंवा प्राणीजन्य आजार असे म्हटले जाते. रेबीज, बर्ड फ्लू, स्वाइन फ्लू, इबोला, टोक्सोप्लाझ्मोसिस आणि अलिकडच्या काळातील कोविड-१९ ही अशा प्राणीजन्य आजारांची काही घातक उदाहरणे आहेत. या अत्यंत गंभीर आणि जीवघेण्या आजारांबद्दल जगभरातील नागरिकांमध्ये जनजागृती निर्माण करण्यासाठी दरवर्षी ६ जुलै रोजी ‘जागतिक प्राणीजन्य रोग दिन’ (World Zoonoses Day) साजरा केला जातो.

या विशेष दिवसाला अतिशय मोठा आणि गौरवशाली इतिहास लाभलेला आहे. ६ जुलै १८८५ रोजी फ्रेंच जीवशास्त्रज्ञ आणि महान शास्त्रज्ञ लुई पाश्चर (Louis Pasteur) यांनी विज्ञानाच्या इतिहासात एक नवा अध्याय लिहिला होता. त्यांनी पिसाळलेल्या कुत्र्याने चावलेल्या ‘जोसेफ मीस्टर’ नावाच्या ९ वर्षांच्या लहान मुलावर रेबीजच्या लसीचा जगात प्रथमच यशस्वी प्रयोग केला आणि त्या मुलाचा जीव वाचवला. त्या काळात रेबीज होणे म्हणजे निश्चित मृत्यू मानला जायचा. लुई पाश्चर यांच्या या अद्भूत शोधाने मानवजातीला रेबीजसारख्या भयानक आजारावर विजय मिळवून दिला. त्यामुळेच त्यांच्या या ऐतिहासिक कामगिरीची आठवण म्हणून आणि प्राणीजन्य आजारांवर नियंत्रण मिळवण्याच्या उद्देशाने ६ जुलै हा दिवस ‘जागतिक झुनोसेस दिवस’ म्हणून घोषित करण्यात आला.

प्राण्यांमधून मानवामध्ये कसा पसरतो संसर्ग?

शास्त्रज्ञांच्या आणि जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) अहवालानुसार, मानवात आढळणाऱ्या एकूण संसर्गजन्य आजारांपैकी ६०% पेक्षा जास्त आजार हे प्राण्यांपासून उद्भवतात. हा संसर्ग मुख्यत्वे चार प्रकारे मानवी शरीरात पसरू शकतो: १. थेट संपर्क (Direct Contact): संक्रमित पाळीव किंवा वन्य प्राण्यांच्या लाळ, रक्त, मूत्र किंवा शारीरिक द्रव्यांच्या थेट संपर्कात आल्याने किंवा प्राण्याने चावा घेतल्यास (उदा. रेबीज).

२. अप्रत्यक्ष संपर्क (Indirect Contact): प्राण्यांच्या राहण्याच्या जागा, पिंजरे किंवा त्यांनी वापरलेल्या दूषित वस्तूंच्या संपर्कात आल्याने.

३. कीटकांद्वारे प्रसार (Vector-borne): डास, पिसू किंवा गोचीड यांसारखे कीटक आधी संक्रमित प्राण्याला आणि नंतर मानवाला चावल्यामुळे (उदा. डेंग्यू, प्लेग, लायम आजार).

४. दूषित अन्न आणि पाणी (Food & Waterborne): अस्वच्छ किंवा अर्धकच्चे मांस, न तापवलेले पाश्चराइज्ड नसलेले दूध किंवा दूषित पाण्याचे सेवन केल्याने (उदा. स्वाइन फ्लू, सॅल्मोनेला).

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Sahara: सहारा वाळवंटात पुन्हा वाहणार नद्या? शास्त्रज्ञांनी शोधले 20,000 वर्षांचे रहस्य; वाळूच्या ढिगाऱ्यांखाली दडलंय साम्राज्य

बचावासाठी काय काळजी घ्यावी? (प्रतिबंधात्मक उपाय)

प्राणीजन्य आजारांना रोखणे हाच यावरील सर्वात प्रभावी आणि मुख्य उपाय आहे. यासाठी खालील गोष्टींकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे:

• पाळीव प्राण्यांचे नियमित लसीकरण: आपल्या घरातील कुत्रे, मांजरी यांसारख्या पाळीव प्राण्यांना वेळेवर रेबीज आणि इतर आजारांची लस देणे अत्यंत अनिवार्य आहे.
• वैयक्तिक स्वच्छता: प्राण्यांना स्पर्श केल्यानंतर, त्यांची विष्ठा स्वच्छ केल्यानंतर किंवा त्यांच्याशी खेळल्यानंतर हात साबण आणि पाण्याने स्वच्छ धुआवेत.
• सुरक्षित अन्न सवयी: मांस, पोल्ट्री आणि अंडी पूर्णपणे शिजवूनच खावीत. दुधाचे सेवन करण्यापूर्वी ते योग्य प्रकारे उकळलेले किंवा पाश्चराईज्ड (Pasteurized) असल्याची खात्री करावी.
• वन्य प्राण्यांपासून सुरक्षित अंतर: रस्ते किंवा जंगलातील अनोळखी आणि वन्य प्राण्यांशी अनावश्यक संपर्क टाळावा. प्राण्यांना काही दुखापत किंवा आजार दिसल्यास तात्काळ पशुवैद्यकीय अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधावा.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Falcon9 Crash: अंतराळात एक मोठा अपघात; SpaceX Rocket चा 4,000 kg वजनाचा एक तुकडा आज चंद्रावर आदळला अन्…

‘वन हेल्थ’ (One Health) या संकल्पनेनुसार, जेव्हा आपल्या पर्यावरणातील वनस्पती, प्राणी आणि पशु-पक्षी सुरक्षित आणि निरोगी राहतील, तेव्हाच मानवी समाज देखील आरोग्यदायी राहू शकेल. म्हणूनच, जागतिक प्राणीजन्य रोग दिनाच्या निमित्ताने आपण सर्वांनी सतर्क राहून, प्राण्यांची योग्य काळजी घेऊन आणि वेळेवर वैद्यकीय सल्ला घेऊन आपल्या कुटुंबाचे व समाजाचे या धोक्यांपासून रक्षण करण्याचा संकल्प केला पाहिजे.