बुधवार, 5 ऑगस्ट 2026
एक मोठा अंतराळ अपघात! SpaceX Rocketचा ४,००० किलोग्रॅम वजनाचा एक तुकडा आज चंद्रावर आदळला ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
जागतिक अंतराळ विज्ञानाच्या इतिहासात बुधवारी ५ ऑगस्ट २०२६ रोजी एक अत्यंत दुर्मीळ आणि आश्चर्यकारक घटना घडली. अमेरिकेची प्रसिद्ध खासगी अंतराळ संस्था ‘स्पेसएक्स’ (SpaceX) च्या ‘फाल्कन ९’ (Falcon 9) रॉकेटचा जवळपास ४,००० किलोग्रॅम (अंदाजे ८,८०० पाउंड) वजनाचा एक विशाल तुकडा चंद्राच्या पृष्ठभागावर भीषण वेगाने आदळला आहे. एका मोठ्या स्कूल बसच्या किंवा पाच मजली इमारतींच्या आकाराचा हा रॉकेटचा भाग बऱ्याच काळापासून अवकाशात दिशाहीनपणे तरंगत होता. शेवटी गुरुत्वाकर्षण आणि सूर्यप्रकाशाच्या दाबाने त्याला चंद्राच्या दिशेने ओढले आणि ही ऐतिहासिक टक्कर घडून आली.
मिळालेल्या अधिकृत माहितीनुसार, भारतीय प्रमाण वेळेनुसार (IST) दुपारी १२:०५ वाजता (आंतरराष्ट्रीय वेळेनुसार ०६:३५ UTC) ही धडक चंद्राच्या दृश्य बाजूच्या अगदी पश्चिम टोकावर असलेल्या प्रसिद्ध ‘आइन्स्टाईन क्रेटर’ (Einstein Crater) जवळ झाली. तासाला तब्बल ८,६९० किलोमीटर (अंदाजे ५,४०० मैल प्रति तास) या अफाट वेगाने हा रॉकेटचा भाग चंद्रावर धडकला. या टक्करीतून तयार झालेली ऊर्जा ही सुमारे ३ टन टीएनटी (TNT) स्फोटकांच्या स्फोटाएवढी प्रचंड होती.
हा रॉकेटचा भाग नेमका आला कुठून, असा प्रश्न अनेकांच्या मनात निर्माण होत आहे. तर जानेवारी २०२५ मध्ये स्पेसएक्सच्या फाल्कन ९ रॉकेटद्वारे चंद्राच्या दिशेने ‘ब्लू घोस्ट-१’ (Blue Ghost-1) आणि जपानचे ‘हाकुतो-आर’ (Hakuto-R) हे दोन लुनार लँडर प्रक्षेपित करण्यात आले होते. या उपग्रहांना अवकाशात निश्चित कक्षेत पोहोचवल्यानंतर, रॉकेटचा दुसरा (वरचा) टप्पा अवकाशातच उरला. सामान्यतः पृथ्वीच्या जवळ असलेल्या रॉकेटचे भाग वातावरणात आणून जाळून नष्ट केले जातात किंवा प्रशांत महासागरात पाडले जातात. परंतु चंद्राच्या मोहिमांमध्ये लागणाऱ्या अति-ऊर्जेमुळे हा भाग खोल अवकाशातच फिरत राहिला.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : PoK Tension: शांततेच्या नावाखाली ISI चा भयंकर डाव; शांतता शिष्टमंडळात जैश-ए-मोहम्मदचा कमांडर इलियास काश्मिरी झाला सामील
वैज्ञानिक भाषेत याला ‘स्पेस डेब्रिस’ (Space Debris) किंवा अंतराळातील कचरा असे म्हटले जाते. गेल्या एका वर्षापेक्षा जास्त काळापासून हा ४ टन वजनाचा तुकडा पृथ्वी आणि चंद्राच्या दरम्यानच्या लंबगोलाकार कक्षेत फिरत होता. शास्त्रज्ञांच्या अभ्यासानुसार सूर्याचे किरण आणि पृथ्वी-चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षण बलाच्या प्रभावामुळे या तुकड्याचा मार्ग हळूहळू बदलला आणि तो थेट चंद्रावर आदळण्याच्या मार्गावर आला.
या भीषण टक्करीचा परिणाम अत्यंत अभूतपूर्व राहिला आहे. चंद्रावर कोणतेही वातावरण किंवा हवा नसल्यामुळे जेव्हा हा प्रचंड वजनाचा धातूचा तुकडा कोरड्या, खडकाळ पृष्ठभागावर आदळला, तेव्हा जमिनीतील खडक आणि मातीचे अब्जावधी कण अवकाशात उडाले. संगणकीय मॉडेलिंगनुसार या टक्करीमुळे सुमारे १०० किलोमीटर (६० मैल) उंचीपर्यंत धुळीचा आणि खडकांचा एक प्रचंड ढग (Ejecta Plume) तयार झाला आहे.
हा धुळीचा ढग चंद्रावर पडणाऱ्या सूर्यप्रकाशामुळे उजळून निघेल, असे सांगण्यात येत आहे. मात्र ही धडक चंद्राच्या प्रकाशमान (Sunlit) भागात आणि अगदी कडेला घडल्याने पृथ्वीवरून साध्या डोळ्यांनी किंवा सामान्य दुर्बिणीतून हा स्फोट पाहणे अत्यंत कठीण आहे. तरीसुद्धा, अमेरिका, कॅनडा आणि दक्षिण अमेरिकेतील काही खगोलशास्त्रज्ञ हाय-पावर दुर्बिणींचा वापर करून या धुळीच्या ढगाचा शोध घेण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
An out of control SpaceX booster from a Falcon 9 rocket crashed into the Moon at 1:35:37 am Eastern time on Wednesday morning. That should be around 10 to 30 seconds into the video. I can’t see it. pic.twitter.com/zTQElVR3lb — NashJeff (@JeffRielley) August 5, 2026
credit – social media and Twitter
नासा (NASA) आणि जगभरातील अवकाशीय संस्थांनी स्पष्ट केले आहे की, या टक्करीमुळे पृथ्वीला किंवा मानवी जीवनाला कोणताही धोका नाही. उलट, या दुर्मीळ घटनेने जागतिक शास्त्रज्ञांमध्ये प्रचंड उत्सुकता निर्माण केली आहे. नैसर्गिक उल्कापिंड जेव्हा चंद्रावर आदळतात, तेव्हा त्यांचे वजन, आकार आणि वेग यांची अचूक माहिती आधी माहिती नसते. परंतु या घटनेत स्पेसएक्सच्या रॉकेटचे वजन (४,००० किलो), लांबी (अंदाजे १४ मीटर) आणि धडकण्याचा वेग (८,६९० किमी/तास) शास्त्रज्ञांना तंतोतंत माहीत आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : FCRA Amendment Bill: भारताच्या FCRA कायद्यातील बदलांवर अमेरिकेचा आक्षेप; ‘हा ख्रिश्चनांवर हल्ला’ म्हणत खासदाराचा इशारा
या घटनेमुळे शास्त्रज्ञांना चंद्रावरील खड्ड्यांची निर्मिती (Impact Crater Physics) आणि चंद्राच्या जमिनीखालील रचनेचा सखोल अभ्यास करण्याची एक सुवर्णसंधी मिळाली आहे. या टक्करीमुळे चंद्रावर सुमारे २७ मीटर (९० फूट) रुंद आणि ५ मीटर खोल असा एक नवीन खड्डा तयार होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
या टक्करीवर लक्ष ठेवण्यासाठी चंद्राच्या कक्षेत आधीपासूनच फिरणारे कृत्रिम उपग्रह तैनात करण्यात आले आहेत. नासाचा ‘लुनार रिकॉनिसन्स ऑर्बिटर’ (LRO) आणि दक्षिण कोरियाचा ‘दानुरी’ (Danuri) हा लुनार ऑर्बिटर या स्फोटाच्या ठिकाणाचे आणि नव्याने तयार झालेल्या खड्ड्याचे प्रत्यक्ष फोटो काढणार आहेत. दक्षिण कोरियाचा दानुरी उपग्रह तर धडक होण्याच्या काही मिनिटे आधीच या ठिकाणावरून गेला होता, ज्यामुळे त्याला अतिशय जवळून हा डेटा गोळा करता आला आहे.
सध्या भारत, अमेरिका, चीन आणि अनेक खासगी कंपन्या चंद्रावर मानवी वस्त्या आणि लँडर पाठवण्याच्या मोहिमांवर काम करत आहेत. अशा वेळी अवकाशातील कचरा (Space Junk) भविष्यातील अंतराळवीर आणि मोहिमांसाठी किती धोकादायक ठरू शकतो, याचा अंदाज या टक्करीवरून लावला जात आहे. या घटनेने अवकाश कचऱ्याच्या व्यवस्थापनाचा (Space Traffic Management) मुद्दा पुन्हा एकदा जागतिक चर्चेत आणला आहे. भविष्यात अशा प्रकारे अनियंत्रित रॉकेट तुकडे अवकाशात सोडण्याऐवजी त्यांच्या सुरक्षित विल्हेवारीसाठी कडक नियमावली लागू करण्याची मागणी आता जोर धरू लागली आहे.
