बुधवार, 4 नोव्हेंबर 2026
Sahara: सहारा वाळवंटात पुन्हा वाहणार नद्या? शास्त्रज्ञांनी शोधले 20,000 वर्षांचे रहस्य; वाळूच्या ढिगाऱ्यांखाली दडलंय साम्राज्य ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
सहारा वाळवंट म्हटले की आपल्या डोळ्यांसमोर अथांग पसरलेली वाळू, भाजून काढणारे ऊन आणि सजीवसृष्टीसाठी अत्यंत प्रतिकूल असलेले वातावरण उभे राहते. जगात सर्वात मोठे उष्ण वाळवंट म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या प्रदेशाबद्दल भूगर्भशास्त्र मात्र एक अत्यंत विस्मयकारक आणि धक्कादायक कहाणी सांगते. आज जिथे पाण्याचा एक थेंब मिळणे कठीण आहे, तिथे प्राचीन काळी विशाल नद्या, खोल आणि प्रचंड मोठी सरोवरे आणि हिरवीगार जंगले होती. इतकेच नाही तर या प्रदेशात पाणघोडे, मगरी, जिराफ आणि समृद्ध मानवी संस्कृती नांदत होत्या.
शास्त्रज्ञांनी (scientific approach) नुकत्याच केलेल्या अभ्यासात आणि उपग्रहाद्वारे मिळालेल्या डेटाच्या आधारे एक मोठा खुलासा केला आहे. सहारा वाळवंटाचे हे रूपांतर अचानक झालेले नाही, तर तो एका नियमित नैसर्गिक हवामान चक्राचा भाग आहे. मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (MIT) च्या संशोधकांसह विविध भूगर्भशास्त्रज्ञांनी उघड केले आहे की, सहारा वाळवंट दर २०,००० वर्षांनी एका हिरव्यागार नंदनवनात बदलत असते आणि पुन्हा वाळवंट बनते.
सहारा वाळवंटात दर २०,००० वर्षांनी होणाऱ्या या मोठ्या बदलामागे पृथ्वीची कक्षीय गती जबाबदार आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते, ही घटना ‘अक्षीय पुरस्सरण’ (Axial Precession) नावाच्या प्रक्रियेमुळे घडते. पृथ्वी स्वतःच्या अक्षावर फिरताना एका गिरकी घेणाऱ्या भोवऱ्यासारखी हळूहळू कलते. या मंद गतीमुळे सूर्याभोवती फिरताना पृथ्वीच्या ऋतूंची वेळ आणि तीव्रता बदलत जाते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Dubai Explosion: दुबईतील जेबेल अली औद्योगिक क्षेत्रात 20 मिनिटांत 7 भीषण स्फोट; धुराचे लोट पसरल्याने घबराट, 2 आरोपींना अटक
जेव्हा या अक्षीय बदलामुळे पृथ्वीचा उत्तर गोलार्ध उन्हाळ्याच्या दिवसांत सूर्याच्या अधिक जवळ येतो, तेव्हा उत्तर आफ्रिकेच्या जमिनीला सामान्यपेक्षा खूप जास्त सूर्यप्रकाश आणि उष्णता मिळते. या अतिरिक्त उष्णतेमुळे जमिनीवरील हवा वेगाने तापून वर जाते आणि सभोवतालच्या महासागरांवरून ओलावा असलेली मान्सूनची हवा आफ्रिकन भूभागाकडे खेचली जाते. यामुळे पश्चिम आफ्रिकेतील मान्सून अत्यंत तीव्र होतो आणि सध्या पूर्णपणे कोरड्या असलेल्या सहाराच्या मध्य भागापर्यंत जोरदार पाऊस पोहोचतो.
जेव्हा सहारा परिसरात जोरदार पाऊस सुरू होतो, तेव्हा वर्षानुवर्षे वाळलेल्या नद्या आणि तलाव पुन्हा पाण्याने भरून जातात. पाऊस वाढल्यामुळे गवताळ प्रदेश आणि घनदाट वनस्पती पसरू लागतात. एकदा वनस्पतींचा थर तयार झाला की, निसर्गात एक रंजक प्रक्रिया सुरू होते.
पांढऱ्या किंवा हलक्या रंगाच्या वाळूच्या तुलनेत हिरव्या वनस्पतींचा रंग गडद असतो, ज्यामुळे जमीन सूर्यप्रकाश परावर्तित करण्याऐवजी शोषून घेते. त्यामुळे तापमान नियंत्रित राहण्यास आणि जमिनीतील ओलावा टिकून राहण्यास मदत होते. तसेच, वनस्पतींमुळे हवेतील धुळीचे प्रमाण घटते आणि तलावांमधून होणाऱ्या बाष्पीभवनामुळे स्थानिक पातळीवर अधिक पाऊस पडतो. या सर्व घटकांमुळे सहारा काही शतकांत एका वाळवंटातून हिरव्यागार प्रदेशात (African Humid Period) रूपांतरित होतो.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा :
भूगर्भातील पुराव्यांनुसार, सहारा वाळवंट शेवटच्या वेळी सुमारे ११,७० cut ते ५,००० वर्षांपूर्वी हिरवेगार होते. त्या काळात ‘तामनरासेट’ (Tamanrasset) सारख्या अवाढव्य नद्या सहारातून वाहत जाऊन अटलांटिक महासागराला मिळत होत्या. तलावांमध्ये पाणघोडे आणि मासे मोठ्या प्रमाणावर आढळत होते, ज्यांचे जीवाश्म आजही वाळूखाली मिळतात.
पृथ्वीच्या नैसर्गिक २०,००० वर्षांच्या चक्रानुसार, पुढील ‘ग्रीन सहारा’ (Green Sahara) काळ साधारणपणे इसवी सन १२,००० किंवा १३,००० च्या सुमारास (म्हणजेच आजपासून सुमारे १०,००० वर्षांनंतर) येण्याचा अंदाज आहे. मात्र, शास्त्रज्ञांनी एक मोठी शंका व्यक्त केली आहे. मानवाकडून होत असलेले हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन (Greenhouse Gas Emissions) आणि जागतिक तापमानवाढ (Global Warming) यामुळे पृथ्वीचे नैसर्गिक हवामान चक्र विस्कळीत झाले आहे. मानवनिर्मित हवामान बदलांमुळे सहारा पुन्हा हिरवेगार होण्याचा काळ लांबू शकतो किंवा या प्रक्रियेत अनपेक्षित बदल घडू शकतात, असे संशोधकांचे म्हणणे आहे.
