सावधान! सोशल मीडियाचे व्यसन अंमली पदार्थाच्या सेवनाइतकेच घातक, न्यायालयाने Meta, Insta, YouTube च्या डिझाईनला ठरवले दोषी

मुले आणि तरुण सतत इंटरनेट वापरण्याच्या व्यसनाच्या आहारी जात आहेत, ज्याचा थेट परिणाम तुमच्यावर आणि तुमच्या मुलांवर होत आहे. ॲप्सच्या 'व्यसन लावणाऱ्या वैशिष्ट्यांवर' अंकुश ठेवण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.

• न्यायालयाचा दणका 

• सोशल मीडिया अ‍ॅडिक्शन केस नक्की काय आहे 

• इंटरनेट व्यसन नक्की काय आहे 

इंटरनेट आपल्या जीवनाचा एक अविभाज्य भाग आहे, परंतु मुलांना त्याचा वापर करण्याचे व्यसन वाढत चालले आहे. इंटरनेटची एक चांगली बाजू असली तरी, त्याचा तुमच्यावर आणि तुमच्या मुलांवर थेट परिणाम होतो. बुधवार, २५ मार्च २०२६ रोजी, अमेरिकेतील लॉस एंजेलिस न्यायालयातील ज्युरीने एक निकाल दिला आहे, ज्यामुळे फेसबुक, इंस्टाग्रामची मूळ कंपनी मेटा आणि गूगलच्या यूट्यूब कंपनीला मोठी शिक्षा झाली आहे. पहिल्यांदाच, न्यायालयाने या तंत्रज्ञान कंपन्यांना ‘व्यसन लावणारी रचना’ (addictive design) केल्याबद्दल दोषी ठरवले आहे, म्हणजेच त्यांनी जाणीवपूर्वक त्यांचे ॲप्स व्यसन लावणारे बनवले आहेत.

कंपन्यांनी एक डिजिटल सापळा विणला

न्यायालयाने स्पष्टपणे सांगितले की, हे ॲप्स मुलांना आणि तरुणांना त्यांच्यापासून दूर राहू न देण्यासाठी तयार केले आहेत. जर तुम्हीसुद्धा विनाकारण रात्रभर रील्स स्क्रोल करत असाल, तर आता हे सिद्ध झाले आहे की ही केवळ तुमची कमजोरी नाही, तर या कंपन्यांनी विणलेला एक डिजिटल सापळा आहे.

iOS 26.4 अपडेट रिलीज! iPhone मध्ये आले अनेक स्मार्ट फीचर्स; अधिक प्रिमियम होणार यूजर्सचा अनुभव

केलीची कायदेशीर लढाई तुमचे डोळे उघडेल

या संपूर्ण कायदेशीर लढाईच्या केंद्रस्थानी केली (KGM) नावाची एक २० वर्षांची तरुणी आहे. अहवालानुसार, केलीने वयाच्या ६ व्या वर्षी यूट्यूब आणि वयाच्या ९ व्या वर्षी इन्स्टाग्राम वापरण्यास सुरुवात केली. केलीच्या वकिलांनी न्यायालयात असा युक्तिवाद केला की, या ॲप्सनी लहानपणापासूनच तिच्या मनावर प्रभाव टाकला, ज्यामुळे तिला तीव्र मानसिक ताण आणि नैराश्याचा सामना करावा लागला.

सुमारे ४० तासांच्या विचारविनिमयानंतर, ज्युरीने असा निष्कर्ष काढला की मेटा आणि यूट्यूबने जाणीवपूर्वक त्यांचे प्लॅटफॉर्म धोकादायक पद्धतीने तयार केले होते. न्यायालयाने केलीला नुकसान भरपाई म्हणून एकूण ६ दशलक्ष डॉलर्स (अंदाजे ५० कोटी रुपये) देण्याचा आदेश दिला. या रकमेपैकी ७०% मेटाला आणि ३०% यूट्यूबला द्यावे लागतील. अब्जावधींची कमाई करणाऱ्या या कंपन्यांसाठी ही रक्कम कमी असली तरी, खरी भीती ही आहे की जगभरातील हजारो इतर कुटुंबे देखील या कंपन्यांकडे न्यायालयात दाद मागू शकतात.

सामान्य वापरकर्ते या डिजिटल जाळ्यात कसे अडकतात?

टेक कंपन्या सहसा असा दावा करून सुटतात की, त्या फक्त प्लॅटफॉर्म पुरवतात आणि त्यातील मजकुरासाठी (कंटेंटसाठी) जबाबदार नाहीत. पण यावेळी परिस्थिती वेगळी होती. वकिलांनी असा युक्तिवाद केला की, “इन्फिनिट स्क्रोल” (कधीही न संपणारा फीड) आणि “ऑटोप्ले” (एकामागून एक आपोआप सुरू होणारे व्हिडिओ) यांसारखी वैशिष्ट्ये कॅसिनोमधील स्लॉट मशीनप्रमाणे काम करतात. 

ज्युरीने हे मान्य केले की, ही वैशिष्ट्ये निष्पाप मुलांना ‘आसक्त’ करण्यासाठी आणि त्यांना तासनतास त्यांच्या स्क्रीनला खिळवून ठेवण्यासाठी तयार केली गेली होती. न्यायालयात सादर केलेल्या मेटाच्या अंतर्गत कागदपत्रांमधून हे उघड झाले की, कंपनीच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनाही माहित होते की त्यांचे प्लॅटफॉर्म मुलांसाठी हानिकारक असू शकतात, तरीही त्यांनी नफ्याच्या हव्यासापोटी कोणतेही बदल केले नाहीत.

Free Fire Max: प्लेअर्ससाठी आनंदाची बातमी! मोफत मिळणार व्हॅम्पायर बॅकपॅक आणि गोल्ड… पूर्ण करावे लागणार हे टास्क्स

भारतीय कुटुंबे आणि गुंतवणूकदारांसाठी याचा काय अर्थ आहे?

इंस्टाग्राम आणि यूट्यूबसाठी भारत ही जगातील सर्वात मोठी बाजारपेठ आहे. विशेष म्हणजे, भारत सरकारच्या अलीकडील आर्थिक सर्वेक्षण २०२५-२६ मध्येही ‘डिजिटल व्यसना’बद्दल तीव्र चिंता व्यक्त करण्यात आली आहे. या सर्वेक्षणात मुलांसाठी वयोमर्यादा निश्चित करण्याची आणि ॲप्समधील या ‘व्यसन लावणाऱ्या वैशिष्ट्यांवर’ अंकुश ठेवण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. या अमेरिकन निर्णयानंतर, भारतात डिजिटल इंडिया कायद्यांतर्गत अधिक कठोर कायदे लागू होण्याची शक्यता वाढली आहे.

शेअर बाजारातील गुंतवणूकदारांसाठीही हा एक महत्त्वाचा संकेत आहे. ज्याप्रमाणे काही वर्षांपूर्वी मोठ्या खटल्यांनंतर सिगारेट कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये मोठी घसरण झाली होती, त्याचप्रमाणे आता टेक कंपन्यांवरही वाईट दिवस येऊ शकतात. या आठवड्यात, न्यू मेक्सिको न्यायालयाने मुलांच्या सुरक्षेशी संबंधित आणखी एका प्रकरणात मेटाला ३७५ दशलक्ष डॉलर्स (अंदाजे ३१०० कोटी रुपये) दंड ठोठावला आहे.

पुढे काय होणार? तुमचा फोन बदलेल का?

मेटा आणि गुगलने या निर्णयाविरुद्ध उच्च न्यायालयात अपील करणार असल्याचे म्हटले आहे. परंतु तज्ज्ञांच्या मते, आता ॲप्सना त्यांचे डिझाइन बदलावे लागेल. भविष्यात, तुम्हाला तुमच्या फोनवर एक ‘फिनिश लाइन’ दिसू शकेल, जिथे ॲप स्वतःच म्हणेल, “आजसाठी एवढेच.” मुलांना या डिजिटल जगात कोणत्याही निर्बंधांशिवाय एकटे सोडण्याचे युग आता संपत आले आहे. आता कंपन्यांना हे सिद्ध करावे लागेल की त्यांचे ॲप तुमच्या मुलाच्या मानसिक आरोग्यासाठी सुरक्षित आहे.