रील्स-गेम्स-स्क्रोलिंग… भारतीय तरुण डिजिटल व्यसनाच्या विळख्यात, आर्थिक सर्वेक्षणातून समोर आले धक्कादायक वास्तव

भारतात किशोरवयीनांमध्ये डिजिटल व्यसन आणि स्क्रीनशी संबंधित मानसिक आरोग्य समस्यांमध्ये वाढ होत आहे. डिजिटल व्यसनामुळे लक्ष कमी होणे, झोपेचा अभाव, चिंता, सामाजिक सहभाग घटणे आणि अप्रत्यक्ष आर्थिक नुकसान वाढत आहे.

• डिजिटल व्यसनाचा सापळा! भारतीय तरुण मोबाईलच्या कैदेत
• डिजिटल व्यसनावर आर्थिक सर्वेक्षणाची चेतावणी
• ‘ऑनलाइन’ आयुष्य, ‘ऑफलाइन’ समस्या!

संसदेत गुरुवारी सादर करण्यात आलेल्या आर्थिक सर्वेक्षण २०२५-२६ मध्ये भारतात विशेषतः मुले आणि किशोरवयीन मुलांमध्ये डिजिटल व्यसन आणि स्क्रीनशी संबंधित मानसिक आरोग्य आव्हानांमध्ये झपाट्याने वाढ होत असल्याबद्दल चिंता व्यक्त केली आहे. अहवालात असा इशारा देण्यात आला आहे की, स्मार्टफोन, सोशल मीडिया, गेमिंग आणि ऑनलाईन प्लॅटफॉर्मवरील अतिरेकी सहभाग आरोग्य, शिक्षण परिणाम आणि दीर्घकालीन आर्थिक उत्पादकतेवर परिणाम करत आहे. सर्वेक्षणात डिजिटल व्यसनाची व्याख्या ऑनलाईन कामांना वारंवार, अत्यधिक किंवा सक्तीच्या वापराची पद्धत म्हणून केली आहे.

Tech Tips: एआयद्वारे वैयक्तिक डेटा सुरक्षित ठेवा! मोबाईल- लॅपटॉप कधीच होणार नाही हॅक

आरोग्यासह सामाजिक भांडवलावर परिणाम

अहवालानुसार, असे वर्तन लक्ष कमी होणे, झोप कमी होणे, चिंता आणि कामावर किंवा अभ्यासात कामगिरी सुमार होणे या स्वरूपात वाढत्या प्रमाणात प्रकट होत आहे. कालांतराने समुदाय सहभाग कमी करून आणि ऑफलाईन सामाजिक कौशल्ये कमी करून सामाजिक भांडवलदेखील कमकुवत करते. अहवालात आर्थिक खचांकडे देखील लक्ष वेधले आहे. यामध्ये अनपेक्षित ऑनलाईन खर्च, गेमिंग आणि सायबर फसवणूक यामुळे होणारे थेट आर्थिक नुकसान तसेच कमी रोजगार, कमी उत्पादकता आणि कमी कमाईमुळे होणारे अप्रत्यक्ष नुकसान यांचा समावेश आहे.  (फोटो सौजन्य – Pinterest)

सोशल मीडियाचे व्यसन

अहवालात सोशल मीडिया व्यसनाबद्दल विशेष चिंता व्यक्त केली आहे, जी चिंता नैराश्य, कमी आत्मसन्मान, सायबर धमकीचा ताण आणि आत्महत्येच्या उच्च दरांशी जोडलेली आहे. या जोखमी असूनही डिजिटल सहभाग वाढत आहे. २०२४ पर्यंत भारतात ओटीटी व्हिडीओ आणि फूड डिलिव्हरी प्लॅटफॉर्मवर अंदाजे ४० कोटी आणि सोशल मीडियावर अंदाजे ३५ कोटी वापरकर्ते असण्याचा अंदाज आहे. सर्वेक्षणानुसार, परिणामी भारतातील तरुण उच्च डिजिटल वातावरणात वाढत आहेत, तर डिजिटल प्रवेशामुळे शिक्षण, रोजगार आणि नागरी सहभागाच्या संधी वाढल्या आहेत.

Google Play Store आणि Apple App Store वर ‘कपडे उतरवणारे’ AI अ‍ॅप्स; महिला सुरक्षेवर मोठा धोका

परदेशातील उदाहरणे

अहवालात आंतरराष्ट्रीय उदाहरणे देखील देण्यात आली आहेत. ऑस्ट्रेलियाने एका विशिष्ट वयाखालील मुलांसाठी सोशल मीडिया खात्यांवर देशव्यापी बंदी लागू केली आहे. दक्षिण कोरियाच्या २०११ च्या ‘शटडाऊन कायद्यामुळे अल्पवयीन मध्यरात्रीनंतर गेमिंग वापरण्यापासून रोखले गेले. मुलांना वेबसाइट्स चीनने आठवड्याच्या शेवटी आणि सुट्टीच्या दिवशी गेमिंगचा वेळ दररोज एक तास मर्यादित केला. सिंगापूरने शाळांमध्ये आणि सार्वजनिक प्लॅटफॉर्मवर सायबर वेलनेस आणि जबाबदार डिजिटल नागरिकत्वाला प्रोत्साहन देते.

डिस्क्लेमर: हे नवराष्ट्र वृत्तपत्राचे स्वयंचलित न्यूज फीड आहे. ते navarashtra.com च्या कर्मचाऱ्यांनी संपादित केलेले नाही.