रविवार, 18 ऑक्टोबर 2026
Pic credit : social media
लघुग्रह हळूहळू पृथ्वीसाठी धोका बनत आहेत. असे म्हणतात की एखादा लघुग्रह पृथ्वीवर आदळला तर संपूर्ण जगात विध्वंस होईल. अपोफिस नावाचा लघुग्रह पृथ्वीच्या दिशेने सरकत असल्याची माहिती अलीकडेच समोर आली आहे. याबाबत नासानेही इशारा दिला आहे. अशा स्थितीत प्रश्न पडतो की, हे लघुग्रह कुठून येतात आणि ते पृथ्वीसाठी कसे धोकादायक ठरतात?
जेव्हाही आपण अवकाशाचा विचार करतो तेव्हा आपल्याला पहिली गोष्ट आठवते ती म्हणजे सौरमाला, ज्यामध्ये नऊ ग्रह सूर्याभोवती फिरताना दिसतात. पण आजूबाजूला केवळ ग्रहच नाहीत, तर अनेक ग्रह आणि त्यांचे तुकडेही चहूबाजूंनी फिरत राहतात. हे तुकडे एक प्रकारे सौरमालेचे उरलेले अवशेष आहेत.
लघुग्रह कसा बनायचा
सुमारे साडेचार अब्ज वर्षांपूर्वी, सूर्यमाला ही वायू आणि धुळीच्या ढगांशिवाय काही नव्हती. जेव्हा ते ढग कोसळले तेव्हा असे मानले जाते की स्फोट झालेल्या ताऱ्यातून आलेल्या शॉकवेव्हमुळे त्याचे अनेक मोठे तुकडे झाले. यानंतर, ग्रहांच्या गुरुत्वाकर्षणाने जवळचे तुकडे स्वतःकडे खेचले.
99 टक्के भंगार ढग मोठ्या अणुभट्टीचा भाग बनले. उर्वरित एक टक्का कक्षेभोवती फिरू लागला. परंतु सर्व फिरणारे तुकडे ग्रहांचा दर्जा देण्याइतके मोठे नव्हते. म्हणून उरलेल्या काही लहान तुकड्यांना लघुग्रह म्हणतात.
नासाच्या मते, लघुग्रह हा सूर्याभोवती फिरणारा खडकाळ दगड आहे. हे सौर मंडळासाठी लहान आहे, परंतु पृथ्वीसाठी खूप मोठे आहे. ते ग्रहांभोवती फिरत राहतात. 99 टक्के भंगार ढग मोठ्या अणुभट्टीचा भाग बनले. ते मोठे तुकडे किंवा अवशेष तेव्हापासून ग्रह आणि सूर्याभोवती फिरत राहतात. असे म्हटले जाते की ही संपूर्ण घटना इतक्या वेगाने घडली की हायड्रोजनचे अणू हेलियममध्ये विलीन झाले. लघुग्रहाच्या निर्मितीची ही कथा आहे. आता हे लघुग्रह पृथ्वीसाठी कसे धोकादायक ठरत आहेत ते कळेल.
लघुग्रह पृथ्वीसाठी धोका का बनले पाहिजेत?
गेल्या अनेक वर्षांपासून लघुग्रहांबाबत सातत्याने बातम्या येत आहेत की ते पृथ्वीवर आदळू शकतात, अशा स्थितीत पृथ्वीवरील जीवसृष्टीला धोका हळूहळू वाढत जातो, कारण त्यांचा आकार वीट किंवा दगडासारखा नसतो. एक दगड दोन अवस्थांप्रमाणे आहे, यावरून हे लघुग्रह पृथ्वीसाठी इतका मोठा धोका का बनत आहेत याचा अंदाज लावता येतो.
लघुग्रह पृथ्वीसाठी धोकादायक असू शकतात, परंतु पृथ्वीवरील मानवी जीवनाची इतकी प्रगती झाली आहे की ते कोणत्याही लघुग्रहांशी स्पर्धा करू शकतात. याबाबतही, नॅशनल एरोनॉटिक्स अँड स्पेस ॲडमिनिस्ट्रेशन म्हणजेच नासाकडे लघुग्रह आणि धूमकेतूपासून पृथ्वीचे संरक्षण करण्यासाठी एक योजना तयार आहे.
नासाने गेल्या काही महिन्यांत नवीन प्लॅनेटरी डिफेन्स स्ट्रॅटेजी आणि ॲक्शन प्लॅन तयार केला होता. याबाबत प्लॅनेटरी डिफेन्स ऑफिसर लिंडली जॉन्सन यांनी सांगितले की, पृथ्वीवरील लघुग्रहांचा नाश पूर्णपणे रोखण्यासाठी नासाकडे पुरेसे तंत्रज्ञान आहे. ते पुढे म्हणाले की, नासाच्या या रणनीतीमुळे पुढील 10 वर्षांसाठी नासाचे इरादे बळकट झाले आहेत. नासाने गेल्या वर्षी 18 एप्रिल रोजी प्लॅनेटरी डिफेन्स स्ट्रॅटेजी आणि ॲक्शन प्लॅन जारी केला होता.
जगातील सर्वात मोठ्या लघुग्रहाचे नाव काय आहे?
नासाच्या नव्या गणनेनुसार सूर्याभोवती दहा लाखांहून अधिक लघुग्रह आहेत. अनेकांचा व्यास 10 मीटरपेक्षा कमी असतो. तथापि काही लघुग्रह खूप मोठे आहेत. अंदाज लावल्यास, सर्वात मोठा लघुग्रह कॅलिफोर्निया देशाच्या क्षेत्रफळाच्या जवळपास दुप्पट आहे. सेरेस हा पूर्वी सर्वात मोठा लघुग्रह होता. त्याचा व्यास चंद्राच्या एक तृतीयांश इतका आहे, परंतु 2006 मध्ये तो बटू ग्रहांपैकी एक मानला जाऊ लागला.
बहुतेक लघुग्रह मुख्य लघुग्रहांच्या पट्ट्यामध्ये आढळतात, जे मंगळ आणि गुरू दरम्यान सूर्याभोवती फिरतात. ते नेहमी नियमित कक्षेत राहत नाहीत. कधीकधी हे लघुग्रह गुरू ग्रहाच्या लक्षणीय गुरुत्वाकर्षण शक्तीच्या प्रभावामुळे उद्भवू शकतील अशी सदैव विद्यमान शक्यता असलेल्या कक्षेबाहेर फेकले जातात.
Pic credit : social media
प्रजाती नामशेष
कधी कधी हे लघुग्रह काही ग्रहांशीही आदळतात. अनेकवेळा त्यांची पृथ्वीशी टक्करही झाली आहे. असे मानले जाते की सर्वात धोकादायक लघुग्रह युकाटन नावाच्या द्वीपकल्पावर आदळला आहे. यामुळे असा विध्वंस झाला की डायनासोर आणि प्राणी नामशेष झाले. त्यामुळे इथल्या तीन चतुर्थांश प्रजातीही नामशेष झाल्याचं म्हटलं जातं.
जागतिक लघुग्रह दिन का साजरा केला जातो?
सायबेरियात तुंगुस्का नावाची नदी आहे. 30 जून 1908 च्या सुमारास त्यात मोठा स्फोट झाला. याला तुंगुस्का इफेक्ट असे म्हणतात. रिपोर्ट्सनुसार, हा लघुग्रह इतका धोकादायक होता की त्याने सुमारे दोन हजार किमी परिसरात पसरलेल्या 80 दशलक्ष झाडे आणि वनस्पती नष्ट केल्या होत्या. सायबेरियातील तुंगुस्का नदीच्या आसपास घडलेल्या या घटनेच्या स्मरणार्थ दरवर्षी 30 जून रोजी जागतिक लघुग्रह दिवस साजरा केला जातो. याद्वारे लघुग्रहांमुळे निर्माण होणाऱ्या धोक्यांची माहिती देऊन लोकांमध्ये जागरुकता वाढविण्याचा प्रयत्न केला जातो.
लघुग्रहाचा शोध कसा लागला?
1801 मध्ये खगोलशास्त्रज्ञ गुसेप्पे पियाझी यांनी लघुग्रहांचा शोध लावला होता. हा आतापर्यंतचा सर्वात मोठा लघुग्रह असल्याचे सांगितले जात आहे. बरेच लोक लघुग्रहांना उल्का म्हणतात, जरी तसे नाही. सूर्याभोवती फिरल्यानंतर पृथ्वीवर पडूनही लघुग्रह टिकून राहतात. त्याच वेळी, उल्का पृथ्वीवर आदळण्यापूर्वी जळतात.
