रिक्षा गॅसवर नक्की कशी चालते? आणि ड्रायव्हर सीटशेजारील ‘स्टार्टिंग लिव्हर’चा गेम काय असतो?

ऑटो रिक्षामधील सीएनजी इंजिन कसे कार्य करते आणि स्टार्टिंग किंवा चोक लिव्हर इंजिन सुरू करण्यात कशी मदत करते, यामागील तांत्रिक प्रक्रिया तसेच, सीएनजी रिक्षा इंधन बचत, कमी प्रदूषण आणि कमी देखभाल खर्चामुळे शहरांतील सार्वजनिक वाहतुकीचा विश्वासार्ह पर्याय का ठरल्या आहेत, हे जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.

भारतातील शहरांमध्ये प्रवासासाठी ऑटो रिक्षा हे सर्वात लोकप्रिय आणि स्वस्त वाहन मानले जाते. दररोज लाखो प्रवासी रिक्षाने प्रवास करतात. मात्र, रिक्षा नेमकी गॅसवर कशी चालते आणि ड्रायव्हर सीटशेजारी असलेला छोटा स्टार्टिंग लिव्हर किंवा चोक लिव्हर कशासाठी वापरला जातो, याची माहिती अनेकांना नसते. चला, सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

कुठे साठवला जातो गॅस ?

आज बहुतेक ऑटो रिक्षा सीएनजी किंवा एलपीजी या इंधनावर चालतात. काही जुन्या रिक्षा पेट्रोलवरही चालत असल्या तरी शहरांमध्ये प्रदूषण कमी करण्यासाठी सीएनजी रिक्षांचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला जातो. रिक्षेच्या मागील बाजूस किंवा सीटखाली सीएनजीची टाकी बसवलेली असते. या टाकीत उच्च दाबाने गॅस साठवला जातो.

रिक्षाचालकांना ड्रेसकोड बंधनकारक; नियमांचं उल्लंघन केल्यास…

गॅस आणि इंजिनचे एकत्र कार्य

जेव्हा चालक रिक्षा सुरू करतो, तेव्हा टाकीतील सीएनजी एका रेग्युलेटरमधून कमी दाबात इंजिनपर्यंत पोहोचतो. त्यानंतर गॅस आणि हवा योग्य प्रमाणात मिसळून इंजिनच्या सिलेंडरमध्ये जातात. स्पार्क प्लगच्या ठिणगीमुळे या मिश्रणाचे ज्वलन होते आणि त्यातून तयार होणारी ऊर्जा पिस्टन हलवते. हीच ऊर्जा गिअरबॉक्स आणि चाकांपर्यंत पोहोचून रिक्षा पुढे धावते.

स्टार्टिंग लिव्हरचे काम

अनेक रिक्षांमध्ये चालकाच्या सीटशेजारी एक छोटा स्टार्टिंग लिव्हर असतो. विशेषतः जुन्या कार्ब्युरेटर असलेल्या रिक्षांमध्ये हा लिव्हर महत्त्वाची भूमिका बजावतो. सकाळी इंजिन थंड असताना किंवा बराच वेळ रिक्षा बंद राहिल्यानंतर इंजिन लगेच सुरू होत नाही. अशावेळी चालक हा लिव्हर बाहेर ओढतो किंवा वर करतो. त्यामुळे इंजिनमध्ये इंधनाचे प्रमाण थोडे वाढते आणि इंजिन सुरू होण्यास मदत मिळते. इंजिन गरम झाल्यानंतर हा लिव्हर पुन्हा पूर्वस्थितीत आणला जातो.

टाटा मोटर्सचा धुमाकूळ! पहिल्या तिमाहीत विक्रीत ४६ टक्क्यांची रेकॉर्डतोड वाढ; ग्राहकांची प्रचंड पसंती

नवीन रिक्षांचे  तंत्रज्ञान

नवीन फ्युएल इंजेक्शन तंत्रज्ञान असलेल्या रिक्षांमध्ये ही प्रक्रिया बहुतांश वेळा आपोआप होते. त्यामुळे अशा रिक्षांमध्ये वेगळा चोक लिव्हर नसतो किंवा त्याचा वापर खूप कमी करावा लागतो. काही लोक या लिव्हरला गिअर किंवा स्पीड वाढवणारे साधन समजतात, पण तसे नाही. त्याचा मुख्य उद्देश इंजिन सहज सुरू होण्यासाठी मदत करणे हा आहे. इंजिन सुरू झाल्यानंतर वाहनाच्या वेगाशी या लिव्हरचा थेट संबंध नसतो.

सीएनजीवर चालणाऱ्या रिक्षा पेट्रोलच्या तुलनेत कमी प्रदूषण करतात आणि इंधन खर्चही कमी असतो. त्यामुळे चालकांचा खर्च कमी होतो आणि पर्यावरणालाही फायदा होतो. योग्य देखभाल, वेळेवर सर्व्हिसिंग आणि सुरक्षित पद्धतीने गॅस प्रणालीचा वापर केल्यास सीएनजी रिक्षा अनेक वर्षे विश्वासार्हपणे सेवा देऊ शकते. त्यामुळे रिक्षा ही केवळ स्वस्त प्रवासाचे साधन नसून आधुनिक आणि पर्यावरणपूरक वाहतुकीचा महत्त्वाचा भाग बनली आहे.