जागतिक संकट गडद; भारताचा आर्थिक लवचिकता आणि ऊर्जा स्थिरतेवर भर

जागतिक अस्थिरतेच्या काळात भारताची आर्थिक सुरक्षा आणि ऊर्जा स्थिरतेसाठी इंधन बचत आणि स्वदेशीचा वापर किती महत्त्वाचा आहे, याचा तज्ज्ञांनी घेतलेला आढावा.

 

• जागतिक युद्धाची झळ भारताला!
• ऊर्जा सुरक्षा आणि आर्थिक स्थैर्यासाठी ‘हे’ महत्त्वाचे बदल आवश्यक
• तज्ज्ञांचे मत

मुंबई, मे २०२६: पश्चिम आशियातील सध्याच्या भूराजकीय संघर्षांमुळे निर्माण झालेली अनिश्चितता आणि पाश्चात्य देशांमधील अस्थिरतेच्या पार्श्वभूमीवर, भारताने आपली ऊर्जा सुरक्षा आणि आर्थिक सक्षमता टिकवण्यासाठी महत्त्वपूर्ण पावले उचलली आहेत. नागरिकांनी इंधन बचत करावी, अनावश्यक आयातीवर निर्बंध घालावेत आणि स्थानिक उत्पादनांच्या वापराला प्रोत्साहन द्यावे, या संदर्भात अलीकडेच दोन विधाने करण्यात आली आहेत. भारताची आर्थिक लवचिकता आणि ऊर्जा क्षेत्रातील स्थिरता कायम राखण्याच्या दृष्टीने ही विधाने अत्यंत महत्त्वाची असल्याचे मत उद्योग क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी व्यक्त केले आहे.

युक्रेन संकटामुळे कच्च्या तेलासह गॅस, खते, खाद्यतेल, धातू, नौवहन आणि अन्नधान्यांच्या किमती गगनभिडू लागल्याने जागतिक अर्थव्यवस्था आधीच दबावाखाली होती. त्यातच आता सुरू असलेला इराण संघर्ष आणि होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील सातत्यपूर्ण व्यत्ययांमुळे हा ताण अधिकच वाढत आहे. यामुळे जागतिक पुरवठा साखळी विस्कळीत झाली असून ऊर्जा आणि कमोडिटी बाजारात कमालीची अस्थिरता निर्माण झाली आहे.

वस्तुस्थिती अशी आहे की, भारत आपल्या गरजेचा मोठा हिस्सा विशेषतः कच्चे तेल, खते, खाद्यतेल आणि त्याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे सर्व औद्योगिक कच्चा माल जागतिक बाजारपेठेतून आयात करतो. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वाढलेल्या किमतींमुळे भारताच्या आयात बिलात मोठी वाढ होत असून, त्याचा थेट ताण परकीय चलन साठा, रुपयाचे मूल्य, महागाई आणि सरकारच्या एकूणच तिजोरीवर पडत आहे.

अर्थतज्ज्ञांच्या मते, भारताच्या अनेक महत्त्वाच्या आयाती प्रामुख्याने अमेरिकन डॉलरमध्ये खरेदी केल्या जातात. महत्त्वाचे म्हणजे, देशांतर्गत चलनाप्रमाणे परकीय चलन हवे तसे निर्माण करता येत नाही. परकीय चलनाचा ओघ हा प्रामुख्याने निर्यात, रेमिटन्स (परदेशातील भारतीयांकडून येणारा पैसा), सेवा क्षेत्र आणि गुंतवणुकीतून होतो. वाढत्या लोकसंख्येमुळे वाढलेली मागणी आणि त्या तुलनेत देशांतर्गत उत्पादनातील तूट भरून काढण्यासाठी हेच चलन कच्चे तेल, एलएनजी, खते, इलेक्ट्रॉनिक्स, सॉफ्टवेअर पॅकेजेस, तसेच खाद्यतेल आणि सोन्याच्या आयातीवर खर्च केले जाते. परिणामी, जागतिक संकटाच्या अशा कठीण काळात आंतरराष्ट्रीय व्यापारावर नियंत्रण आणि संतुलन राखणे ही आर्थिक स्थिरतेसाठी एक धोरणात्मक प्राथमिकता बनली आहे. या पार्श्वभूमीवर, अनावश्यक आयातीवर मर्यादा आणणे आणि अतिरिक्त ऊर्जा वापरामध्ये कपात करणे या उपाययोजनांकडे आता केवळ तात्पुरते निर्णय म्हणून न पाहता, देशाच्या व्यापक आर्थिक लवचिकता धोरणाचा एक भाग म्हणून पाहिले जात आहे.

पेट्रोल आणि डिझेलच्या वापरात कपात केल्यास कच्च्या तेलाची आयात कमी करण्यास मदत होईल, तर सार्वजनिक वाहतूक, देशांतर्गत पर्यटन आणि भारतीय उत्पादनांच्या वापरामुळे देशातील पैसा आणि आर्थिक उलाढाल देशातच राहील. त्याचप्रमाणे, नैसर्गिक शेती, इथेनॉल मिश्रण, सौर पंप आणि अक्षय ऊर्जेला प्रोत्साहन दिल्यास भविष्यात आयातित इंधन आणि रसायनांवरील अवलंबित्व टप्प्याटप्प्याने कमी करणे शक्य होईल.

विश्लेषकांच्या मते, अशा आवाहनांमागील मुख्य आधार हा व्यापक सिद्धांत आहे की, नागरिकांनी त्यांच्या वर्तणुकीत आणि उपभोग पद्धतीत केलेले लाखो छोटे बदल एकत्रितपणे राष्ट्रीय स्तरावर मोठे आर्थिक परिणाम घडवून आणू शकतात. यामुळे परकीय चलनाची बचत होण्यास मदत होईल, महागाईचा दबाव कमी होईल, देशांतर्गत उद्योगांना बळकटी मिळेल आणि जागतिक अस्थिरतेच्या काळात दीर्घकालीन आत्मनिर्भरतेला चालना मिळेल. जागतिक ऊर्जा बाजारपेठेतील अभूतपूर्व अस्थिरतेच्या काळातही देशांतर्गत पेट्रोल आणि डिझेलचे दर स्थिर राखण्यात आयओसीएल , बीपीसीएल आणि एचपीसीएल या भारताच्या तीन सार्वजनिक क्षेत्रातील तेल कंपन्यांची भूमिका अत्यंत कळीची ठरली आहे.

Amazon India चा 90000 डिलिव्हरी पार्टनर्सना मोठा दिलासा! Health Insurance आणि OPD सुविधेत मोठी वाढ

उद्योग क्षेत्रातील मूल्यमापनानुसार, होर्मुझच्या सामुद्रधुनी ज्यातून जागतिक तेल व्यापाराचा सुमारे पाचवा हिस्सा होतो सातत्यपूर्ण धोक्यांमुळे आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा बाजारपेठा प्रचंड तणावाखाली आहेत. जागतिक इंधन पुरवठ्यातील अडथळे, मालवाहतूक आणि सागरी विमा खर्च, तसेच रिफायनिंग मार्जिनमध्ये मोठी वाढ झाली आहे. या प्रदीर्घ व्यत्ययामुळे कच्चे तेल आणि शुद्ध इंधन या दोन्ही बाजारपेठांमध्ये कमालीची अस्थिरता निर्माण झाली आहे. या दबावाखालीही भारताच्या इंधन पुरवठा साखळीने लॉजिस्टिक समन्वय, अचूक इन्व्हेंटरी मॅनेजमेंट आणि पुरवठा साखळी नियोजनाच्या बळावर आपली कार्यक्षमता टिकवून ठेवली आहे. देशांतर्गत किरकोळ इंधन पुरवठा स्थिर असून, प्रमुख ग्राहक केंद्रांच्या परिसरात अद्याप कोणत्याही मोठ्या विस्कळीतपणाची नोंद झालेली नाही.
भारताच्या इंधन पुरवठा साखळीने लॉजिस्टिक समन्वय, इन्व्हेंटरी व्यवस्थापन आणि पुरवठा साखळी नियोजनाच्या बळावर या दबावाखालीही आपली कार्यक्षमता मोठ्या प्रमाणावर टिकवून ठेवली आहे. देशांतर्गत किरकोळ इंधन पुरवठा स्थिर असून, प्रमुख ग्राहक केंद्रांच्या परिसरात पुरवठा विस्कळीत झाल्याची कोणतीही मोठी घटना नोंदवण्यात आलेली नाही.

क्षेत्रातील निरीक्षकांच्या मते, सध्याचे संकट केवळ कच्च्या तेलाच्या किमतींपुरते मर्यादित नाही. मालवाहतुकीचे वाढलेले दर, युद्ध-जोखीम विम्याचा उच्च प्रीमियम, युरोप आणि आशिया पॅसिफिकमध्ये डिझेल तसेच विमान इंधनाचा घटलेला साठा, मालवाहतुकीचे लांबलेले मार्ग आणि रिफायनरीमधील अडथळे या सर्वांनी एकत्रितपणे या पिढीतील सर्वात मोठे जागतिक ऊर्जा संकट निर्माण केले आहे.

अनेक तज्ज्ञांच्या मते, इतर अनेक देशांना इंधन रेशनिंग प्रणाली लागू करणे, ऊर्जा बचतीचे सल्ले देणे आणि आपत्कालीन उपाययोजना म्हणून मागणीत कपात करणारी यंत्रणा राबवणे यांसारखे निर्णय घ्यावे लागले आहेत. याउलट, जागतिक स्तरावर कच्च्या तेलाच्या किमती गगनभिडू लागल्या असतानाही, भारताने आपल्या समकक्ष देशांच्या तुलनेत इंधनाची सातत्यपूर्ण उपलब्धता आणि नियंत्रित किरकोळ किमती राखण्यात यश मिळवले आहे. त्यामुळे भारताला तूर्तास अशा कठोर निर्णयांची आवश्यकता भासलेली नाही.

विश्लेषकांचे असे म्हणणे आहे की, सुरुवातीला जेव्हा इराणमधील संघर्ष पेटला, तेव्हा जागतिक स्तरावर हा व्यत्यय अल्पकाळासाठी असेल अशी अपेक्षा होती. जगभरातील काही सरकारांनी आणि ऊर्जा कंपन्यांनी परिस्थिती निवळेल या आशेवर सुरुवातीला हा अतिरिक्त भार स्वतः सोसण्याचा प्रयत्न केला. मात्र, आता हा संघर्ष अपेक्षेपेक्षा जास्त काळ लांबला असून एका कोंडीत ( अडकला आहे; कच्च्या तेलाच्या चड्या किमती, वाढलेला लॉजिस्टिक खर्च आणि उच्च विमा प्रीमियम या सर्वांच्या एकत्रित ओझ्यामुळे दबाव अधिकच वाढला आहे.

तज्ज्ञांनी असेही निदर्शनास आणून दिले आहे की, हा दबाव केवळ इंधनापुरता मर्यादित नाही. गेल्या काही वर्षांपासून जागतिक स्तरावर खतांच्या किमती उच्चांकी पातळीवर आहेत. त्यामुळे, आंतरराष्ट्रीय किमतींमधील या तीव्र वाढीच्या थेट फटक्यापासून देशांतर्गत ग्राहक आणि शेतकऱ्यांना सुरक्षित ठेवण्याचे भारताचे प्रयत्न यावर्षीही सुरूच आहेत.

क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, वाढत्या जागतिक अनिश्चिततेच्या काळात भारताची एकात्मिक इंधन पायाभूत सुविधा ज्यात रिफायनरीज, कोस्टल टर्मिनल्स, एलपीजी बॉटलिंग प्लांट्स, इनलँड डेपो आणि पाईपलाईन नेटवर्कचा समावेश असून दे शाच्या लवचिकतेचा मुख्य कणा म्हणून समोर आली आहे.

उद्योग क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, जागतिक भूराजकीय अनिश्चितता कायम असताना भारताची ऊर्जा परिसंस्था मागणीची सुरक्षा, परिचालन लवचिकता, संतुलित बाजार स्थिरता आणि दीर्घकालीन ऊर्जा शाश्वततेवर आपले लक्ष केंद्रित करेल. यासोबतच, राष्ट्रीय स्तरावर आर्थिक सक्षमता आणि आत्मनिर्भरता वाढवण्यासाठी देखील मोठ्या प्रमाणावर प्रयत्न केले जातील.

Bank Of India ची ऐतिहासिक झेप! वार्षिक निव्वळ नफा 10 हजार कोटींच्या पार