गुरुवार, 29 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
या सर्वेक्षणात असे दिसून आले आहे कि, दर ५ पैकी १ विद्यार्थ्याला आयुष्यात क्वचितच कधी शांतता, प्रेरणा किंवा उत्साह अनुभवायला मिळतो. मुलांच्या तुलनेत मुलींमध्ये सतत तीव्र नैराश्य आणि उदास राहण्याचे प्रमाण जवळपास दुप्पट आहे.
४० टक्क्यांहून अधिक मुलांना हेदेखील माहीत नाही की त्यांच्या स्वतःच्या शाळेत मानसिक आरोग्य सहाय्य (Mental Health Support) किंवा समुपदेशन कुठे उपलब्ध आहे. योग्य करिअर गायडन्सचा अभाव आणि झोपण्यापूर्वी स्क्रीनचा अतिवापर यामुळे तीन चतुर्थांश (७५%) विद्यार्थ्यांना रात्री गाढ झोप (७-८ तास) मिळत नाही. यामुळे त्यांच्या भविष्याबद्दलची भीती आणि चिंता वाढत आहे. आजच्या शाळकरी मुलांच्या खांद्यावर फक्त दप्तराचे ओझे नाही, तर गुण मिळवण्याचा असह्य ताण आहे. आयसी३ इन्स्टिट्यूटचा अहवाल सांगतो की १२ वीच्या ५९% विद्यार्थ्यांना शालेय जीवन नकोसे वाटत आहे. सकाळी शाळेत जाण्याचा आनंद आता केवळ एक औपचारिकता उरला आहे. परीक्षेचा मोठा अभ्यासक्रम, पालकांच्या अपेक्षा आणि सहकाऱ्यांसोबतची स्पर्धा यामुळे मुले मानसिकदृष्ट्या थकली आहेत. शाळा त्यांना शिकण्याची आणि आनंद घेण्याची जागा नसून ताणतणाव निर्माण करणारी फॅक्टरी वाटू लागली आहे.
विद्यार्थ्यांच्या ताणतणावाचे दुसरे सर्वात मोठे कारण भविष्याबद्दलची त्यांची संभ्रमावस्था आहे. अहवालात नमूद केल्यानुसार, जवळपास अर्ध्या (५०%) विद्यार्थ्यांना कधीही शालेय पातळीवर व्यवस्थित करिअर समुपदेशन मिळालेले नाही. जेव्हा मुलांना स्पष्टपणे समजत नाही की ते मोठे झाल्यावर काय होणार आहेत किंवा त्यांच्यासाठी कोणते करिअर योग्य आहे, तेव्हा भविष्याची भीती त्यांच्या मनात घर करते. हीच अनिश्चिततेची भावना त्यांची झोप आणि मानसिक शांतता दोन्ही हिरावून घेत आहे.
१२ वीपर्यंत पोहोचताना मुलांच्या रात्री आरामाची वेळ न राहता ओव्हरथिंकिंग आणि फोन स्क्रोलिंगचे अड्डे बनतात. या सर्वेक्षणानुसार, ४ पैकी ३ (७५%) ज्येष्ठ विद्यार्थ्यांना ७ ते 8 तासांची झोप मिळत नाही, ही किमान झोप त्यांच्यासाठी आवश्यक आहे. यामागे मुख्य कारण अभ्यासाचा ओव्हरलोड आणि बेडरूममध्ये झोपण्यापूर्वी मोबाईल स्क्रीनचा अत्यधिक वापर हे आहे. झोप पूर्ण न झाल्याने मुलांमध्ये चिडचिडेपणा, आळस आणि एकाग्रतेचा अभाव वाढत चालला आहे.
मानसिक ताणाचा परिणाम प्रत्येक विद्यार्थ्यावर वेगवेगळ्या प्रकारे होत आहे. अहवालात उघड झाले आहे की पौगंडावस्थेच्या या काळात विद्यार्थिनी (मुली) त्यांचा ताण आतल्या आत दाबून ठेवतात. मुलांच्या तुलनेत त्या जवळपास दुप्पट वेगाने सतत उदास राहण्याचा सामना करतात. याशिवाय, नॉन-बाइनरी (Non-binary) विद्यार्थ्यांचे मानसिक आरोग्य सर्वाधिक संवेदनशील आणि खराब असल्याचे आढळले आहे. त्यांना समाज आणि शाळा या दोन्ही पातळ्यांवर विशेष काळजीची गरज आहे.
SSC Exam Date Update: एसएससी जेई आणि सीपीओ परीक्षांचे वेळापत्रक बदलले; जाणून घ्या सुधारित तारखा
शाळांमध्ये केवळ समुपदेशकांची नियुक्ती करणे पुरेसे नाही. अहवालातील सुचवलेल्या उपायांनुसार, शाळांना आपले शिक्षक आणि स्टाफला अशा प्रकारे प्रशिक्षित करावे लागेल जेणेकरून ते ‘गेटकीपर’ची भूमिका बजावू शकतील. याचा अर्थ असा की वर्गात शिकवत असताना शिक्षकाला हे ओळखता आले पाहिजे की कोणता विद्यार्थी मानसिक ताणाखाली आहे आणि त्याला कधी प्रेमाने बोलून योग्य दिशा दाखवण्याची गरज आहे.
अडचणीच्या काळात विद्यार्थी मदतीसाठी सर्वात अगोदर आपल्या मित्रांकडे (Peers) जातात. परंतु मित्रसुद्धा त्याच नासमझ वयात असतात. ते पैनिक किंवा एंग्जायटी योग्य प्रकारे हाताळू शकत नाहीत. त्यामुळे शाळांमध्ये असे सुरक्षित वातावरण तयार करणे आवश्यक आहे, जिथे विद्यार्थी कोणत्याही संकोचाशिवाय किंवा भीतीशिवाय थेट प्रशिक्षित समुपदेशकांकडे जाऊन मोकळेपणाने आपले विचार मांडू शकतील.
या ‘सायलेंट क्रायसिस’ला वेळेत रोखले नाही तर ते तरुण पिढीचे भविष्य गंभीरपणे धोक्यात आणेल. शाळा, पालक आणि धोरणकर्त्यांनी एकत्र येऊन एक व्यावहारिक व्यवस्था तयार केली पाहिजे. यामध्ये अभ्यासासोबतच मुलांची मानसिक शांतता, त्यांचा आनंद आणि संतुलित जीवनशैलीला प्राधान्य देणे अत्यंत गरजेचे आहे.
Ans: हा अहवाल मुंबईस्थित ‘IC3 इन्स्टिट्यूट’ यांनी जाहीर केला आहे.
Ans: या सर्वेक्षणात देशातील ८,५४२ पेक्षा जास्त विद्यार्थी सहभागी झाले होते, त्यापैकी ५९% विद्यार्थी आपल्या शालेय जीवनापासून असंतुष्ट आहेत.
Ans: अभ्यासाचा अतिताण, योग्य करिअर कौन्सिलिंगचा अभाव, मानसिक आरोग्य सहाय्याची माहिती नसणे आणि स्क्रीन टाईममुळे झोपेची तीव्र टंचाई या प्रमुख समस्या आहेत.
