बुधवार, 11 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
SSB Interview: भारतीय सेना, नौदल आणि हवाई दलात अधिकारी बनणे हे देशाच्या लाखा तरुणांचे स्वप्न असते. यासाठी लिखित परीक्षा पास करणे हे पहिले मोठे पाऊल आहे, परंतु त्यानंतर येणारी एसएसबी (SSB) प्रक्रिया ही सर्वात मोठी आणि खरी कसोटी असते. एसएसबी म्हणजे सर्व्हिस सिलेक्शन बोर्ड. ही पाच दिवस चालणारी एक अशी निवड प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये उमेदवाराचे केवळ पुस्तकी ज्ञानच पाहिले जात नाही, तर त्याची विचारसरणी, ज्ञान, क्षमता, निर्णय घेण्याची शैली, टीमवर्क, आत्मविश्वास आणि एकूणच व्यक्तिमत्त्व खोलवर तपासले जाते. यूपीएससीच्या एनडीए आणि सीडीएस सारख्या परीक्षांच्या माध्यमातून येणाऱ्या उमेदवारांना या ५ दिवसीय कसोटीतून जाणे अनिवार्य असते.
एसएसबी ही कोणतीही सामान्य नोकरीची मुलाखत नाही, तर ही अनेक दिवस चालणारी अतिशय सखोल निवड प्रक्रिया आहे. यामध्ये उमेदवाराच्या अंगात ‘Officer Like Qualities’ म्हणजेच अधिकारी बनण्यासाठी आवश्यक असणारे गुण आहेत का, हे ओळखले जाते. या प्रक्रियेत वेगवेगळे तज्ज्ञ उमेदवाराचे अचूक मूल्यांकन करतात.
प्रामुख्याने इन्व्हेस्टिगेशन ऑफिसर (IO), ग्रुप टेस्टिंग ऑफिसर (GTO) आणि सायकॉलॉजिस्ट यांची यामध्ये महत्त्वाची भूमिका असते. तिन्ही तज्ज्ञ वेगवेगळ्या उपक्रमांमधून आणि चाचण्यांमधून उमेदवाराची क्षमता समजून घेतात आणि शेवटी त्याच्या संपूर्ण कामगिरीचे एकत्रित मूल्यांकन करतात. त्यामुळे केवळ प्रश्नांची अचूक उत्तरे देणे पुरेसे ठरत नाही, तर दबावाच्या परिस्थितीत तुम्ही कसा विचार करता आणि कसे काम करता, हे पाहिले जाते.
एसएसबीची मुख्य निवड प्रक्रिया जवळपास पाच दिवस चालते, ज्याचा उद्देश उमेदवाराच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या प्रत्येक पैलूची निष्पक्ष तपासणी करणे हा असतो. पहिल्या दिवशी स्क्रीनिंग होते, ज्याच्या आधारे पात्र ठरलेल्या उमेदवारांना पुढील चार दिवस चालणाऱ्या सविस्तर ‘स्टेज-२’ प्रक्रियेत सहभागी होण्याची संधी मिळते.
या बहु-स्तरीय प्रणालीमुळेच बोर्डाला उमेदवाराच्या वास्तविक क्षमतेचा अंदाज येतो. एका दिवसाच्या साध्या मुलाखतीवरून कोणत्याही व्यक्तीचे नेतृत्व कौशल्य, मानसिक स्थिरता आणि टीमवर्क पूर्णपणे तपासणे शक्य नसते. म्हणूनच सेना ‘IO’, ‘GTO’ आणि ‘Psychologist’ या तिन्ही प्रमुख विभागांच्या माध्यमातून उमेदवाराला वेगवेगळ्या परिस्थितीत ठेवून सलग ५ दिवस तपासते.
एसएसबीचा पहिला दिवस उमेदवारासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असतो, कारण याच दिवशी सर्वात मोठी छाटणी केली जाते. पहिल्या दिवशी स्क्रीनिंग अंतर्गत ऑफिसर इंटेलिजेंस रेटिंग (OIR) आणि पिक्चर परसेप्शन अँड डिस्क्रिप्शन टेस्ट (PP&DT) घेतली जाते. OIR टेस्टमध्ये उमेदवाराची तार्किक क्षमता (Reasoning) आणि बुद्धिमत्ता तपासली जाते. त्यानंतर PP&DT मध्ये एक अस्पष्ट चित्र दाखवून त्यावर कथा लिहिण्यास आणि नंतर समूहात चर्चा करण्यास सांगितले जाते. येथे केवळ चांगली कथा लिहिणे पुरेसे नसते, तर चर्चेदरम्यान उमेदवार आपले मत कसे मांडतो आणि इतरांचे म्हणणे किती ध्यान देऊन ऐकतो, हे देखील मूल्यांकनाचे मुख्य केंद्र असते.
स्क्रीनिंग पास केल्यानंतर यशस्वी उमेदवार दुसऱ्या दिवशी ‘स्टेज-२’ मधील मानसोपचार चाचण्यांकडे वळतात. या चाचण्यांचा मुख्य उद्देश उमेदवार वेगवेगळ्या आणि तणावपूर्ण परिस्थितीत कसा विचार करतो आणि कशी प्रतिक्रिया देतो, हे समजून घेणे हा असतो. या चाचण्यांमध्ये उमेदवाराची खरी विचारसरणी, समस्या पाहण्याचा दृष्टिकोन आणि तातडीने निर्णय घेण्याची शैली खोलवर तपासली जाते. त्यामुळे कोणत्याही कोचिंग किंवा दुसऱ्या व्यक्तीने तयार केलेले रटाळे उत्तर पाठ करून जाणे येथे अजिबात उपयुक्त ठरत नाही. सायकॉलॉजिस्ट तुमच्या स्वाभाविकता आणि नैसर्गिक प्रतिसादाच्या आधारेच तुमच्या व्यक्तिमत्त्वाची रूपरेषा तयार करतात.
तिसऱ्या दिवशी ‘Group Testing Officer’ (GTO) अंतर्गत वेगवेगळ्या प्रकारच्या ग्रुप टेस्ट्स सुरू होतात. या उपक्रमांमध्ये उमेदवारांना लहान-लहान समूहांमध्ये वाटले जाते आणि त्यांना एकत्र येऊन विविध समस्या सोडवण्याचे तसेच दिलेली कामे पूर्ण करण्याचे संधी दिली जाते. येथे पाहिले जाते की उमेदवार संघात राहून आपल्या भूमिकेचा कसा निर्वाह करतो? गरज भासल्यास तो नेतृत्व करू शकतो का? तो इतरांच्या विचारांचा आदर करतो का? कठीण प्रसंगात तो घाबरून जातो का किंवा शांत राहून मार्ग शोधतो का? GTO टेस्ट ही केवळ शारीरिक शक्तीची परीक्षा नसते, तर ती मानसिक क्षमता आणि व्यावहारिक सहकार्याचे आकलन असते.
चौथ्या दिवशी समूहाशी संबंधित उर्वरित उपक्रमांसोबतच पर्सनल इंटरव्ह्यू हा देखील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा असतो. मुलाखत घेणाऱ्या अधिकाऱ्याकडून (IO) उमेदवाराचे वैयक्तिक जीवन, शिक्षण, कुटुंब, मित्र, आवडी-निवडी, उपलब्धी, कमकुवत बाजू, सामान्य ज्ञान आणि भविष्यातील लक्ष्यांशी संबंधित प्रश्न विचारले जातात.
जसे की, तो सैन्यात का सामील होऊ इच्छितो, त्याचे शिक्षण कसे झाले आहे किंवा त्याच्या आयुष्यातील सर्वात मोठे आव्हान कोणते होते. या प्रक्रियेत सर्वात महत्त्वाचा गुण म्हणजे प्रामाणिकपणा. जर तुम्ही तुमच्या अर्जपत्रकात (PIQ Form) कोणतीही माहिती दिली असेल, तर तुम्हाला त्याबद्दल संपूर्ण आणि पारदर्शक माहिती असली पाहिजे.
एसएसबीच्या पाचव्या आणि शेवटच्या दिवशी कॉन्फरन्स आयोजित केली जाते. या टप्प्यात सायकॉलॉजिस्ट, GTO आणि इन्टरव्ह्यूइंग ऑफिसरसह बोर्डाचे सर्व मूल्यमापनकर्ते एकत्र एका टेबलावर बसतात आणि उमेदवाराच्या संपूर्ण ५ दिवसांच्या कामगिरीवर सविस्तर चर्चा करतात. त्यानंतरच सर्वानुमते हा निर्णय घेतला जातो की उमेदवाराला सैन्यासाठी शिफारस करावे की नाही. इथपर्यंत पोहोचल्यानंतर उमेदवाराला अंतिम निकालाची प्रतीक्षा असते. बोर्डाद्वारे रिकमेंड होणे हा एक मोठा टप्पा असतो, पण याचा अर्थ अंतिम निवड लगेच झाली अशी नाही.
NDA Exam: इंग्रजीशिवाय सैन्यात अधिकारी कसे बनू शकता? जाणून घ्या एका क्लिकवर..
एसएसबीमध्ये यशस्वी किंवा रिकमेंड झाल्यानंतर उमेदवाराची वैद्यकीय तपासणी होते. वैद्यकीय दृष्ट्या पूर्णपणे फिट आढळल्यानंतरच उपलब्ध रिक्त जागा आणि एकूण गुणांच्या आधारे अंतिम ऑल इंडिया मेरीट लिस्ट तयार केली जाती. उदाहरणार्थ, भारतीय वायुसेनेच्या (IAF) निवड प्रक्रियेत AFSB रिकमेंडेशननंतर सविस्तर वैद्यकीय तपासणी होते आणि नंतर अंतिम All India Merit List जाहीर केली जाते. या मेरीट लिस्टमध्ये नाव आल्यानंतरच उमेदवाराला संबंधित लष्करी अकादमीमध्ये प्रशिक्षणासाठी पाठवले जाते.
