सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
प्रदूषणाचा धोका कायम! हवेत किती दिवस तरंगतात विषारी कण? 14 शहरांच्या अभ्यासातून धक्कादायक माहिती समोर
जून २०२६ मध्ये ‘नेचर’ या संशोधन नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या अभ्यासातून ही बाब समोर आली आहे. इंडो-गंगेच्या मैदानी प्रदेशातील १४ शहरांमध्ये दिवाळीदरम्यान आणि त्यानंतरच्या वायुप्रदूषणाचा अभ्यास करण्यात आला. ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर २०२४ या कालावधीत २० दिवसांसाठी हा अभ्यास करण्यात आला होता.
या संशोधनात जमिनीवरील वायुप्रदूषण निरीक्षण केंद्रे, उपग्रहांद्वारे मिळालेली माहिती आणि हवामानविषयक आकडेवारीचा वापर करण्यात आला. संशोधकांनी PM2.5 आणि PM10 या प्रदूषक कणांच्या पातळीचे विश्लेषण केले. अभ्यासानुसार, दिवाळीदरम्यान १४ शहरांमध्ये PM2.5 आणि PM10 ची पातळी राष्ट्रीय मानके तसेच जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) २४ तासांच्या मार्गदर्शक मर्यादेपेक्षा ३ ते १० पट अधिक नोंदवली गेली. दिल्लीमध्ये दिवाळीदरम्यान PM2.5 च्या पातळीत १९ टक्क्यांची वाढ झाली.
पुणे महापालिकेत खळबळ! माजी उपमहापौरांवर महिला कर्मचाऱ्याशी गैरवर्तन केल्याचा आरोप
दिवाळीनंतरही प्रदूषणाची समस्या लगेच कमी झाली नाही. हरियाणातील हिसार येथे PM2.5 ची पातळी २५० मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटरपेक्षा अधिक नोंदवण्यात आली. दिल्लीमध्ये ४ नोव्हेंबर २०२४ पर्यंत PM2.5 ची पातळी २०० मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटरपेक्षा जास्त होती. फटाक्यांच्या धुरासोबतच पराली जाळल्यामुळे निर्माण होणारे प्रदूषण आणि प्रतिकूल हवामान यांचाही यामध्ये वाटा होता.
फटाक्यांमधून निर्माण होणारा धूर किती दिवस हवेत राहील, याचे एकच निश्चित उत्तर देता येत नाही. धुरातील मोठ्या आकाराचे कण तुलनेने लवकर जमिनीवर स्थिरावतात. मात्र, PM2.5 सारखे अतिसूक्ष्म कण हवेत अधिक काळ टिकू शकतात.
– वाऱ्याचा वेग : वाऱ्याचा वेग अधिक असल्यास प्रदूषक कण विखुरले जाऊ शकतात. वारा मंद असल्यास ते एकाच परिसरात साचून राहतात.
– पावसाचा परिणाम : पावसामुळे हवेतील काही प्रदूषक कण खाली येण्यास मदत होते.
– तापमानातील बदल : तापमानातील उलटफेरामुळे प्रदूषक कण जमिनीजवळ अडकून राहू शकतात.
– हवेतील आर्द्रता : जास्त आर्द्रतेमुळे काही कण पाणी शोषून मोठे होतात. त्यामुळे धुके आणि धुराचे प्रमाण वाढल्यासारखे दिसू शकते.
– पराली जाळणे : उत्तर भारतातील शेतांमध्ये पीक अवशेष जाळल्यामुळे निर्माण होणारा धूर फटाक्यांच्या प्रदूषणात मिसळतो.
त्यामुळे फटाके फोडणे बंद झाले तरी हवेतील प्रदूषण लगेच नाहीसे होत नाही.
फटाके जळताना केवळ धूर आणि राख निर्माण होत नाही, तर विविध रासायनिक पदार्थ आणि धातूंचे सूक्ष्म कण हवेत मिसळतात.
१. PM2.5 : हे अतिसूक्ष्म कण असून श्वासाद्वारे फुफ्फुसांच्या खोल भागापर्यंत पोहोचू शकतात. काही कण शरीराच्या रक्ताभिसरण व्यवस्थेवरही परिणाम करू शकतात.
२. PM10 : PM2.5 पेक्षा आकाराने मोठे असले तरी हे कण श्वसनसंस्थेत प्रवेश करून आरोग्याला हानी पोहोचवू शकतात.
३. सल्फर डायऑक्साइड (SO2) : या वायूमुळे श्वसनमार्गात जळजळ होऊ शकते. दम्याचा त्रास असलेल्या व्यक्तींना अधिक त्रास जाणवू शकतो.
४. नायट्रोजन डायऑक्साइड (NO2) : हा वायू श्वसनसंस्थेवर परिणाम करून फुफ्फुसांमध्ये सूज निर्माण करू शकतो.
५. जड धातू : फटाक्यांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही रसायनांमुळे बेरियम, शिसे, ॲल्युमिनियम आणि लोह यांसारख्या धातूंचे सूक्ष्म कण हवेत मिसळू शकतात.
उत्तर प्रदेशातील बागपत येथे करण्यात आलेल्या एका अभ्यासात दिवाळीच्या रात्री PM2.5 ची पातळी ६३२ मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटरपर्यंत पोहोचली होती. ही पातळी सामान्य दिवसांच्या तुलनेत सुमारे ३.३ पट अधिक होती. तसेच शिसे, बेरियम, कॅल्शियम आणि लोह यांसारख्या घटकांचे प्रमाण दिवाळीच्या दिवशी ३ ते २० पट वाढल्याचे निरीक्षण नोंदवण्यात आले.
फटाक्यांमधून बाहेर पडणारे PM2.5 सारखे सूक्ष्म कण आरोग्यासाठी विशेष धोकादायक ठरतात. हे कण श्वासाद्वारे फुफ्फुसांच्या खोल भागात पोहोचू शकतात. त्यामुळे खोकला, घशात जळजळ, श्वास घेण्यास त्रास आणि दम्याची लक्षणे वाढू शकतात. दीर्घकाळ प्रदूषित हवेत राहिल्यास हृदयविकारांचाही धोका वाढू शकतो. सूक्ष्म प्रदूषक कणांमुळे शरीरात दाह निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्याचा परिणाम रक्तवाहिन्या आणि हृदयाच्या कार्यावर होऊ शकतो. विशेषतः लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला, दमा आणि COPD चे रुग्ण तसेच हृदयविकार असलेल्या व्यक्तींनी प्रदूषित हवेपासून स्वतःचा बचाव करणे आवश्यक आहे.
AIIMS चे माजी संचालक डॉ. रणदीप गुलेरिया यांनी ७ नोव्हेंबर रोजी प्रदूषणाच्या आरोग्यावरील परिणामांबाबत चिंता व्यक्त केली होती. दिल्ली-NCR परिसरात प्रदूषणामुळे श्वसनविषयक समस्यांच्या रुग्णांमध्ये सुमारे २० टक्क्यांनी वाढ झाल्याचे त्यांनी सांगितले.
दम्याचे, COPD चे आणि हृदयविकाराचे रुग्ण श्वास घेण्यास त्रास होणे, छातीत जडपणा जाणवणे अशा तक्रारी करत आहेत. निरोगी व्यक्तींनाही घशात जळजळ, सतत खोकला आणि श्वास घेण्यास त्रास जाणवत असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
प्रदूषणापासून बचाव करण्यासाठी त्यांनी काही महत्त्वाच्या सूचना दिल्या आहेत.
– हवा प्रदूषित असताना शक्यतो घराबाहेर जाणे टाळावे.
– अत्यावश्यक कामासाठी बाहेर पडताना N95 मास्क वापरावा.
– सकाळी आणि संध्याकाळी मोकळ्या जागेत व्यायाम करणे टाळावे.
– श्वसनाचा किंवा हृदयाचा त्रास असलेल्या व्यक्तींनी विशेष काळजी घ्यावी.
– त्रास जाणवल्यास वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.
आकाश स्वच्छ दिसले म्हणजे हवा स्वच्छ झाली असे नाही!
दिवाळीनंतर काही दिवसांनी धुराचे लोट दिसेनासे होतात. मात्र, PM2.5 सारखे अतिसूक्ष्म कण डोळ्यांना दिसत नाहीत. त्यामुळे केवळ आकाश स्वच्छ दिसत आहे म्हणून हवा शुद्ध झाली, असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरू शकते.
हवेतील प्रदूषण कमी होण्यासाठी वाऱ्याचा वेग, पाऊस आणि वातावरणातील हालचाली महत्त्वाच्या असतात. याउलट, वारा मंद असणे आणि तापमानातील उलटफेर यामुळे प्रदूषण जमिनीजवळ साचून राहू शकते. त्यामुळे दिवाळीनंतरही नागरिकांनी हवेच्या गुणवत्तेचा निर्देशांक (AQI) तपासणे आवश्यक आहे. PM2.5 आणि PM10 ची पातळी पाहूनच बाहेर जाणे, व्यायाम करणे आणि लहान मुलांना बाहेर खेळू देणे याबाबत निर्णय घेणे अधिक सुरक्षित ठरते. थोडक्यात सांगायचे तर, फटाक्यांचा आवाज थांबला आणि धूर दिसेनासा झाला, तरी प्रदूषणाचा धोका संपलेला असेलच असे नाही. दिवाळीनंतरही काही काळ हवेच्या गुणवत्तेकडे लक्ष देणे आरोग्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे.
Ans: यासाठी निश्चित कालावधी सांगता येत नाही. PM2.5 सारखे अतिसूक्ष्म कण हवेत काही काळ टिकून राहू शकतात. वाऱ्याचा वेग, पाऊस, तापमान, आर्द्रता आणि इतर प्रदूषण स्रोतांवर त्यांचा कालावधी अवलंबून असतो.
Ans: PM2.5 हे अतिसूक्ष्म कण श्वासाद्वारे फुफ्फुसांच्या खोल भागापर्यंत पोहोचू शकतात. त्यामुळे खोकला, दम्याचा त्रास, श्वसनमार्गात सूज आणि हृदयविकारांचा धोका वाढू शकतो.
Ans: हवा खराब असल्यास बाहेर जाणे टाळावे. बाहेर पडताना N95 मास्क वापरावा. सकाळी आणि संध्याकाळी मोकळ्या जागेत व्यायाम करणे टाळावे. लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि श्वसन किंवा हृदयविकार असलेल्या व्यक्तींनी विशेष काळजी घ्यावी.
