पार्किन्सन रोग म्हणजे काय? आजार नेमकं कसा सुरु होतो? तज्ज्ञांनी दिली महत्वाची माहिती

पार्किन्सनचा आजार आता फक्त वृद्धापकाळातील विकार राहिलेला नाही. तो आता जगातील सर्वात वेगाने वाढणारा मेंदूविषयक (न्यूरोलॉजिकल) विकार बनला आहे.

पुणे : पार्किन्सनचा आजार आता फक्त वृद्धापकाळातील विकार राहिलेला नाही. तो आता जगातील सर्वात वेगाने वाढणारा मेंदूविषयक (न्यूरोलॉजिकल) विकार बनला आहे. सध्या सुमारे १ कोटी रुग्ण त्याने प्रभावित असून, ४० ते ५० वयोगटातील नागरिकांमध्येही मोठ्या प्रमाणात आढळत आहे. पूर्वी वृद्धापकाळातील आजार मानल्या जाणाऱ्या या आजाराच्या तरुण रुग्णांमधील लक्षणीय वाढीमागे वाढलेली जागरूकता (ज्यामुळे रुग्ण लवकर वैद्यकीय सल्ला घेतात), वाढलेले आयुर्मान, पर्यावरणीय घटक आणि बदलत्या जीवनशैलीचा संबंध जोडला गेला आहे. यामध्ये सुरुवातीची लक्षणे ओळखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कारण वेळेवर हस्तक्षेप केल्यास दीर्घकालीन आरोग्य, स्वावलंबन आणि जीवनमान सुधारता येते.

 

फक्त कंप म्हणजे पार्किन्सन नाही, सुरुवातीची लक्षणे हळूच डोकं वर काढतात.

याबाबत डॉ. भूषण मिशाळ सांगतात, “सामान्य समजुतीनुसार कंप ही पार्किन्सनची पहिली लक्षणे असतात. अनेक वेळा हा आजार अतिशय सूक्ष्म न्यूरोलॉजिकल बदलांपासून सुरू होतो, जे सहज दुर्लक्षित होत असतात.” सुरुवातीची लक्षणे म्हणजे वास घेण्याची क्षमता कमी होणे (अॅनोस्मिया), झोपेचे विकार जसे स्वप्नात बोलणे, हालचाली करणे, अक्षर लहान होत जाणे (मायक्रोग्राफिया), आणि हालचाली मंद होणे (ब्रॅडीकाइनेशिया). काही लक्षणे तर कंप सुरू होण्याच्या अनेक वर्षांपूर्वी दिसू शकतात, त्यामुळे त्यांची ओळख पटवणे कठीण जाते. हा विकार सुरुवातीच्या टप्प्यात ओळखण्यासाठी या ‘नॉन-मोटर’ लक्षणांची माहिती असणे महत्त्वाचे आहे. कारण अनेक रुग्णांना पार्किन्सनचा आजार कंप दिसण्यापूर्वीच सुरू होतो हेच समजत नाही.

ही लक्षणे अनेकदा सामान्य वृद्धत्वाची समजली जातात

पार्किन्सनची सुरुवातीची अनेक लक्षणे ही वृद्धत्वाचा भाग समजून दुर्लक्षित केली जातात. सतत बद्धकोष्ठता, थोडे वाकलेले शरीर, आणि चेहऱ्यावर भाव कमी दिसणे (मास्क्ड फेस) ही लक्षणे थकवा किंवा वयामुळे होणारे बदल म्हणून गृहीत धरले जातात.
परंतु ही लक्षणे स्नायू नियंत्रण आणि समन्वयावर परिणाम करणाऱ्या न्यूरोलॉजिकल समस्यांचे संकेत असू शकतात. अशा चुकीच्या समजुतीमुळे उपचारांना उशीर होऊ शकतो.

उशीर जो महत्त्वाचा वेळ हिरावून घेतो

सरासरी, सुरुवातीची लक्षणे दिसल्यानंतर रुग्णांना न्यूरोलॉजिस्टकडे जाण्यास १ ते ३ वर्षे लागतात. बहुतेक लोक कंप, तोल जाणे, कडकपणा किंवा पडणे यांसारखी स्पष्ट लक्षणे दिसल्यानंतरच डॉक्टरांकडे जातात. तोपर्यंत आजार बऱ्याच प्रमाणात पुढे गेलेला असतो. लवकर सल्ला घेतल्यास डॉक्टर उपचार लवकर सुरू करू शकतात, ज्यामुळे आजाराची प्रगती मंदावू शकते आणि स्वावलंबी जीवन टिकवून ठेवता येऊ शकते.

धोक्याचे घटक जाणून घेणे

वाढते वय हा पार्किन्सनचा सर्वात मोठा धोका-घटक आहे, पण हा आजार एकाच कारणामुळे होत नाही. सुमारे १०–१५% प्रकरणांमध्ये जनुकीय कारणे असतात, जसे LRRK2 किंवा GBA म्युटेशन. तसेच कीटकनाशके आणि जड धातूंशी दीर्घकाळ संपर्क, विशेषतः पॅराक्वॉटसारख्या रसायनांशी संपर्क, हा देखील घटक कारणीभूत ठरू शकतो. याउलट, नियमित एरोबिक व्यायाम उपयुक्त ठरू शकतो आणि आजाराची लक्षणे उशिरा सुरू करण्यास मदत करू शकतो.

लवकर निदान का महत्त्वाचे आहे आणि ते कसे केले जाते?

पार्किन्सनचे लवकर निदान केल्यास जीवनमान सुधारता येते. लवकर व्यायाम आणि उपचार सुरू केल्यास दीर्घकाळ हालचाल आणि स्वावलंबन टिकवून ठेवता येते. तीव्र एरोबिक व्यायाम हा आजाराची प्रगती कमी करण्यास मदत करणारा एक महत्त्वाचा उपाय मानला जातो. पार्किन्सनच्या आजाराचे निदान करण्यासाठी नेमकी एक अशी कोणतीही रक्त चाचणी उपलब्ध नाही. निदान प्रामुख्याने क्लिनिकल तपासणीवर आधारित असते, ज्यात न्यूरोलॉजिकल तपासणी, DaTscan इमेजिंग, आणि लेव्होडोपा चॅलेंज टेस्टचा समावेश असतो.

लवकर कृतीतून चांगले भविष्य

पार्किन्सन हा फक्त हालचालींचा आजार नाही. सुमारे ९०% रुग्णांमध्ये मूड बदल, थकवा, बद्धकोष्ठता, आणि झोपेचे विकार ही लक्षणे कंप सुरू होण्यापूर्वी दिसतात, आणि काही रुग्णांमध्ये कंप कधीच दिसत नाही. आज पार्किन्सन हा व्यवस्थित नियंत्रणात ठेवता येणारा आजार आहे. लेव्होडोपासारखे उपचार ही लक्षणे नियंत्रित ठेवतात आणि सक्रिय, स्वावलंबी जीवन जगण्यास मदत करतात. डीप ब्रेन स्टिम्युलेशन (DBS), MRgFUS आणि अपोमॉर्फिन इन्फ्युजन पंप यांसारखे प्रगत उपचार पर्याय आता भारतात उपलब्ध आहेत आणि काही काळजीपूर्वक निवडलेल्या रुग्णांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतात.